Abstract
Түйін Алғышарттар мен мақсат. Бүгінгі таңда етті бағыттағы ірі қара мал шаруашылығы бағып-күту жүйелері мен жоғары бордақылану әлеуеті бар генотиптерді сұрыптау есебінен өнімділікті арттыруға және ресурстарды тиімді пайдалануға бағытталған. Зерттеудің мақсаты — әртүрлі бағып-күту жүйелерінде қазақтың ақбас, симментал тұқымдары және олардың будандары сияқты етті бағыттағы піштірілген бұқашықтардың өсу қарқыны мен азық конверсиясын салыстырмалы бағалау. Материалдар мен әдістер. Зерттеу 8 айдан 21 айға дейінгі жас шамасындағы үш генотиптік топтағы піштірілген бұқашықтарға жүргізілді. Мал жайылымдық жайып-семіртуден өтіп, соңғы кезеңде қорада бақыланатын рационмен бордақыланды. Зерттеу кезінде тірілей салмақ, орташа тәуліктік өсім, азық тұтыну және морфометриялық көрсеткіштер есептелді. Азық конверсиясы бір кг тірі салмаққа жұмсалған азық бірліктері арқылы анықталды. Деректерді сипаттамалық және вариациялық статистика әдістерімен өңдеу арқылы генотип пен ұстау жүйесінің әсері бағаланды. Нәтижелері. Ең жоғары тірілей салмақ, орташа тәуліктік өсім және дене индекстері III топтағы піштірілген бұқашықтарда (симменталдар мен будандар) тіркелді. Салыстырмалы өсу жылдамдығы мен тірілей салмақ коэффициенттері генотиптік ерекшеліктерді көрсетті: будандар ерте кезеңде артықшылыққа ие болса, симменталдар бордақылаудың соңына дейін басымдықтарын сақтады. Морфометриялық параметрлер және бұлшықет массасы мен дене толықтығын сипаттайтын индекстер III топ малдарының ет бағытындағы әлеуетін растады. Қорытынды. Алынған нәтижелер етті бағыттағы ірі қара мал шаруашылығында рациондарды және бағып-күту жүйесін жобалау кезінде генотиптік ерекшеліктерді ескеру қажеттігін көрсетеді. Аралас бағып-күту жүйесі өсу тұрақтылығы мен азық тиімділігін жоғарылатып, ал симменталдар мен будандар ең жоғары өнімділікті көрсетіп, шаруашылықтың экономикалық тиімділігін арттырады.