Abstract
Созақ – қазақ тарихындағы ірі ортағасырлық қалалардың бірі болып, Қазақ хандығы дәуірінде рухани-мәдени, экономикалық, стратегиялық және саяси маңызы зор орталық болған. Қала туралы алғашқы жазба деректер XIII ғасырдан басталады. Ең ерте мәліметтердің бірі – Армян патшасы Гетумның Моңғолияға сапарында Созақты атап өтуі. Кейінгі ғасырларда бұл қала жөнінде мәліметтер Қазақ хандығы мен Ресей империясына қатысты жазба мұраларда жиі кездеседі, әсіресе XV ғасырдың екінші жартысынан XIX ғасырға дейінгі деректерде Созақтың тарихы мен қызметі туралы мол ақпарат сақталған. Ортағасырлық хроникаларға сәйкес, Созақ Қаратау тауларының теріскей беткейіндегі маңызды керуен жолында орналасып, Шығыс пен Батысты байланыстыратын сауда жолының түйінді нүктесі болған. Дегенмен, қаланың пайда болу кезеңдері мен урбанизациясы жайлы нақты жазба деректер жоқ. Осы олқылықты археологиялық зерттеулер толықтырады. Қазіргі Созақ аумағында жүргізілген қазбалар қала екі кезеңде дамығанын көрсетті: Тарсатөбе (б.з.д. III ғ. – б.з. IX ғ.) және Өрқақпа (XII-XIX ғғ.). Ғалымдар бұл екі қалашықты бөлек емес, бір қаланың тарихи кезеңдері ретінде қарастырады. Олар мерзімдік тұрғыдан бірін-бірі толықтырып, үздіксіз дамыған. Архео-логиялық материалдар Созақтың ортағасырлық урбанизациясы мен мәдени өмірінің дамуын түсінуге маңызды дерек береді және өңір тарихын зерттеуде ерекше мәнге ие.