Abstract
Введение: Динамическая оценка смертности, как важнейшего индикатора здоровья, позволяет делать выводы об активности болезней, социально-экономическом благополучии и тенденции социальных процессов. Оценка избыточной смертности по всем классам заболеваний минимизирует систематические ошибки, поэтому именно изучение избыточной смертности было предложено ещё полвека назад для изучения последствий эпидемий гриппа в разных странах. Изучение избыточной смертности как никогда стало актуально при пандемии новой коронавирусной инфекции с целью принятия правильных управленческих решений путём определения опасности и тяжести инфекционного агента, а также мониторинга изменений и последствий от мер и решений, направленных на предупреждение распространения и борьбу с Covid-19 со стороны официальных органов власти. Цель работы: проанализировать международный опыт изучения избыточной смертности и определить актуальность её оценки. Стратегия поиска: Стратегия поиска публикаций включала поиск литературных источников по теме исследования, индексируемых в базах данных электронной библиотеки e-Library, Pubmed, Web of Science, Scopus, Google Scholar. Для составления обзора изучали публикации с 1986 по 2022 годы, оригинальный язык – английский, русский, китайский, японский и испанский. Критерием включения были публикации и источники, в которых указывалось изучение избыточной смертности по всем классам заболеваний, изучение избыточной смертности от всех причин в целом, а также и от отдельных нозологий. Всего было проанализировано 245 публикаций, источников, официальных сайтов, из них цели исследования соответствовали 94. Результаты: По результатам нашего исследования многочисленные публикации показывают, что расчёты избыточной смертности применяются достаточно давно и не только при возникновении чрезвычайных ситуаций, но и для оценки избыточных смертей от различных патологических состояний и нозологий, а также от неблагоприятного воздействия климатогеографических условий. Существуют несколько способов оценки избыточной смертности, каждый из которых имеет свои особенности. Во время пандемии Covid-19 изучать избыточную смертность начали с самой первой волны этой инфекции. Результаты исследований весьма противоречивы как между странами, так и внутри некоторых стран. Учёные выдвигают различные объяснения таким расхождениям, начиная с проблем определения первоначальной причины смерти при мультиморбидной патологии, заканчивая разной методологией самих исследований. Выводы: Оценка избыточной смертности стала применяться во многих научных исследованиях в здравоохранении, включая и экологические, и когортные исследования. Растёт число работ, которые изучали избыточную смертность при пандемии Covid-19 с целью определения истинного числа погибших от КВИ. Тем не менее, выводы таких работ разнятся, что заставляет задумываться о причинах такой разницы и предлагать унификацию методологии и статистических моделей для расчёта избыточной смертности. Introduction: Dynamic assessment of mortality, as the most important indicator of health, allows us to draw conclusions about the activity of diseases, socio-economic well-being and trends in social processes. The assessment of excess mortality for all classes of diseases minimizes systematic errors, so it was the study of excess mortality that was proposed half a century ago to study the consequences of influenza epidemics in different countries. The study of excess mortality, as never occurred during the emergence of a pandemic of a new coronavirus infection, with the adoption of management decision rules for making decisions about the occurrence of a hazard and the occurrence of an infectious agent, as well as monitoring changes and consequences from measures and decisions aimed at preventing the spread and suppression of Covid -19 from the side of the judiciary authorities. Purpose of the work: review of literature data on the indicator of excess mortality. Aim: to analyze the international experience of studying excess mortality and determine the relevance of the assessment of excess mortality. Search strategy: The publications search strategy included a search for literature sources on the research topic, indexed in the databases of the electronic library e-Library, Pubmed, Web of Science, Scopus, Google Scholar. To compile the review, publications from 1986 to 2022 were studied, the original languages were English, Russian, Chinese, Japanese, and Spanish. The inclusion criteria were publications, and sources that indicated the study of excess mortality for all classes of diseases; the study of excess mortality from all causes in general, as well as from individual nosologies. In total, 245 publications, sources, and official websites were analyzed, of which 94 corresponded to the objectives of the study. Results: According to the results of our study, numerous publications show that excess mortality calculations have been used for a long time and not only in emergency situations, but also to estimate excess deaths from various pathological conditions and nosologies, as well as from the adverse effects of climatic and geographical conditions. There are several ways to estimate excess mortality, each with its own characteristics. During the Covid-19 pandemic, excess mortality began to be studied from the very first wave of this infection. Research results are highly controversial, both between countries and within some countries. Scientists have put forward various explanations for such discrepancies, starting with the problems of determining the initial cause of death in multimorbid pathology, and ending with different research methodologies. Conclusions: The assessment of excess mortality has been applied in many scientific studies in healthcare, including ecological and cohort studies. There is a growing number of papers that have studied excess mortality during the Covid-19 pandemic to determine the number of deaths attributed to the coronavirus infection. Nevertheless, the heterogeneity of the findings warrants systematization of the methodology and statistical procedures used in studies aiming excess mortality estimation. Кіріспе.Денсаулықтың маңызды индикаторы ретінде өлім-жітімді динамикалық бағалау аурулардың белсенділігі, әлеуметтік-экономикалық әл-ауқат және әлеуметтік процестердің үрдісі туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Аурулардың барлық кластары бойынша артық өлімді бағалау жүйелі қателіктерді азайтады, сондықтан жарты ғасыр бұрын әртүрлі елдердегі тұмау эпидемиясыныңсалдарын зерттеу үшін артық өлімді зерделеу ұсынылды. Жаңа коронавирустық инфекцияның пандемиясы кезінде ресми органдар үшін, COVID-19 таралуының алдын алу және күресу.инфекциялық қоздырғыштың қауіптілігі мен ауырлық дәрежесін анықтау арқылы дұрыс басқару шешімдерін қабылдау, сондай-ақемдеуге бағытталған шаралар мен шешімдердің өзгерістері мен салдарын бақылау үшін артық өлім-жітімді зерттеу дәл осылай ешқашан өзекті бола қойған жоқ. Зерттеудіңмақсаты: артық өлімді зерделеудің халықаралық тәжірибесін талдау және артық өлімді бағалаудың өзектілігін анықтау. Іздеу стратегиясы: Жарияланымдарды іздеу стратегиясы e-Library электронды кітапхана базасын, Pubmed, Web of Science, Scopus, Google Scholar деректер қорында индекстелген зерттеу тақырыбы бойынша әдебиет көздерін іздеуді қамтыды. Шолуды құрастыру үшін 1986 жылдан 2022 жылға дейінгі басылымдар зерделенді, түпнұсқа тілі – ағылшын, орыс, қытай, жапон және испан тілдері. Қосылу критерийі аурулардың барлықкластары бойынша артық өлім-жітімді зерттеуді, жалпы барлықсебептерден, сондай-ақ жеке нозологиялардан артық өлімді зерттеуді көрсететін жарияланымдар мен дереккөздер болды. Барлығы 245 жарияланымдар, дереккөздер, ресми сайттар талданды, оның 94-і зерттеу мақсатына сәйкес келеді. Нәтижелер:Біздің зерттеуіміздің нәтижелері бойынша көптеген жарияланымдар, артық өлім-жітім есептеулері тек төтенше жағдайларда ғана емес, сонымен қатар әртүрлі патологиялық жағдайлар мен нозологиялардан, сондай-ақ қолайсыз жағдайлардан артық өлімді бағалау, климаттық-географиялықжағдайлардың әсері бағалауда ұзақуақыт бойы қолданылғанын көрсетеді. Артық өлімді бағалаудың бірнеше жолы бар, олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар. Covid-19 пандемиясы кезінде артық өлім-жітім осы инфекцияның алғашқы толқынынан бастап зерттеле бастады. Зерттеу нәтижелері елдер арасында да, кейбір елдерде де өте қайшылықты. Ғалымдар мұндай сәйкессіздіктерге әртүрлі түсініктемелер берді, олар мультиморбидті патологиядағы өлімніңбастапқы себебін анықтау мәселелерінен бастап, әртүрлі зерттеу әдістемелерімен аяқталады. Қорытынды:артық өлім-жітімді бағалау Денсаулықсақтау саласындағы көптеген ғылыми зерттеулерде, соның ішінде медициналық-экологиялық және когорттық зерттеулерде қолданыла бастады. КВИ-ден қайтыс болғандардың нақты санын анықтау үшін Covid-19 пандемиясында артық өлімді зерттеген жұмыстардың саны артып келеді. Алайда, мұндай жұмыстардың қорытындылары әртүрлі, бұл бізді осы айырмашылықтыңсебептері туралы ойлануға және артық өлімді есептеу үшін әдістеме мен статистикалық модельдерді біріздендіруді ұсынуға мәжбүр етеді.