Abstract
Қазақстандық Арал өңіріндегі Сырдария өзенінің төмеңгі ағысында күріш егуге арналған инженерлік жүйеге келтірілген суармалы жерлердің көлемі 270 мың гектардан асады. Қазіргі кезеңде топырақтардың тұздану, сортаңдану, сілтілену және мелиоративтік жағдайының нашарлануы себебінен бұрын игерілген күріш ауыспалы егістері жерлерінің шамамен 100 мың гектары пайдаланылмай отыр.Аймақтың тұзданған топырақтарын игеруде күріштің топырақ жақсартушы дақыл ретінде маңызды өте ерекше,себебі күріш атыздарынан шығатын қашыртқы сулармен суда еритін тұздар шайылып кетеді. Арал теңізінің құрғауы бұл аймақта экологиялық дағдарыс тудырды. Биологиялық және экологиялық тепе-теңдікті бұзып, нәтижесінде Сырдария өзені суының минералдануы жоғарылап, күріш жүйелері топырақтарының тұздануы артты. Егісті суару суының жетімсіздігіне байланысты дән өнімділігін ұдайы арттыру күріш шаруашылығының өзекті мәселесі болып табылады. Айтылған мәселеге байланысты күріш суару жүйесінің сортандаңған және сілтілі топырақтарында кальцийдің қорын молайту мақсатында химиялық мелиориант фосфогипстің әртүрлі дозалары зерттелініп, олардың күріш дақылының өнімділігіне әсері анықталды. Қазақстандық Арал өңірінің күріш жүйелерінің тұзданған топырақтарында фосфогипсті мелиорант ретінде пайдалану мүмкіндігі айқындалды.Фосфогипсті күріш өсімдігіне азоттың 120 кг/га фонында қолдану, бұл дақылдың өнімділігін тыңайтқышсыз бақылау нұсқасымен салыстырғанда, екі есеге дейін жоғарылатты. Фосфогипстің 5 т/га нормасын азоттың 120 кг/га фонында қолданғанда, күріш өнімділігі суперфосфатты 90 кг/га дозасында қолданған нұсқадан асып түсті, бұл тұзданған топырақтарда өсірілетін күрішке фосфогипсті фосфор тыңайтқышы ретінде қолдануға мүмкін болатынын көрсетті