Abstract
Introduction. Modern children and teenagers are increasingly spending a significant amount of time in front of digital device screens, which is associated with lifestyle changes, the introduction of distance learning and digital entertainment. In recent decades, there has been a significant increase in the time spent by children and adolescents behind the screens of digital devices. This trend is accompanied by a decrease in physical activity and an increase in sedentary behavior, which raises concerns about the impact of such changes on the physical and mental health of the younger generation. The purpose of this review article is to analyze current scientific evidence on the impact of sedentary behavior, in particular screen time, on various aspects of the health of children and adolescents. Search strategy. The review of domestic and foreign publications, including systematic reviews, meta-analyses and cross-sectional studies published in the international databases PubMed and Scispace in the period from 2015 to 2024, is carried out. The selection includes studies examining associations between the length of screen time and the health parameters of children and adolescents. The results show that excessive sedentary behavior is associated with an increased risk of neck and back pain, decreased bone density, impaired development of cognitive and social skills, and impaired psycho-emotional well-being. The analysis revealed a stable relationship between an increase in screen time and an increase in the frequency of neck and back pain, a decrease in bone density, the development of musculoskeletal disorders and cognitive and social impairments. Children of preschool and primary school age were particularly vulnerable. Regular use of digital devices for more than 2-3 hours a day was accompanied by statistically significant health impairments. The need to develop and implement preventive measures aimed at limiting screen time, increasing physical activity and developing healthy behavioral habits in children and adolescents is emphasized. Conclusions. Sedentary behavior and excessive screen time have multifactorial negative effects on the health of children and adolescents. To minimize risks, it is necessary to implement preventive strategies, including limiting screen time, increasing physical activity, educating parents and teachers, and creating an ergonomically safe educational environment. Введение. Современные дети и подростки все чаще проводят значительное количество времени перед экранами цифровых устройств, что связано с изменением образа жизни, внедрением дистанционного обучения и цифровых развлечений. В последние десятилетия наблюдается значительное увеличение времени, проводимого детьми и подростками за экранами цифровых устройств [2]. Эта тенденция сопровождается снижением уровня физической активности и увеличением доли сидячего поведения, что вызывает обеспокоенность в отношении влияния таких изменений на физическое и психическое здоровье молодого поколения. Целью. Изучить влияние экранного времени на состояние здоровья опорно-двигательной системы у детей и подростков на основе анализа современных научных исследований Стратегия поиска. Проведен обзор отечественных и зарубежных публикаций, включающих систематические обзоры, метаанализы и поперечные исследования, опубликованные в международных базах данных PubMed и Scispace в период с 2015 по 2024 гг. В отбор включены исследования, изучающие ассоциации между продолжительностью экранного времени и параметрами здоровья детей и подростков. Результаты показывают, что чрезмерное сидячее поведение ассоциировано с увеличением риска развития болей в шее и спине, снижением плотности костной ткани, нарушением развития когнитивных и социальных навыков, а также ухудшением психоэмоционального благополучия. Анализ выявил устойчивую связь между увеличением экранного времени и ростом частоты болей в шее и спине, снижением плотности костной ткани, развитием мышечно-скелетных расстройств и нарушениями в когнитивной и социальной сферах. Особенно уязвимыми оказались дети дошкольного и младшего школьного возраста. Регулярное использование цифровых устройств в течение более 2–3 часов в день сопровождалось статистически значимыми ухудшениями состояния здоровья. Подчеркивается необходимость разработки и внедрения профилактических мер, направленных на ограничение экранного времени, повышение физической активности и формирование здоровых поведенческих привычек у детей и подростков. Выводы. Сидячее поведение и чрезмерное экранное время оказывают многофакторное негативное воздействие на здоровье детей и подростков. Для минимизации рисков необходимо внедрение превентивных стратегий, включая ограничение экранного времени, повышение двигательной активности, просветительскую работу среди родителей и педагогов, а также создание эргономически безопасной образовательной среды. Кіріспе. Қазіргі балалар мен жасөспірімдер цифрлық құрылғылар экрандары алдында көп уақыт өткізетін болды. Бұл өмір сүру салтының өзгеруімен, қашықтықтан оқытудың енгізілуімен және цифрлық ойын-сауықтың кең таралуымен байланысты. Соңғы онжылдықтарда балалар мен жасөспірімдердің экран алдында өткізетін уақыты айтарлықтай арта түсті. Бұл үрдіс физикалық белсенділіктің төмендеуімен және отырықшы өмір сүру салтының артуымен қатар жүруде, бұл жас ұрпақтың дене және психикалық денсаулығына әсер етуі мүмкін деген алаңдаушылық тудыруда. Шолудың мақсаты. Заманауи ғылыми зерттеулерді талдау негізінде балалар мен жасөспірімдердің тірек-қимыл аппаратының денсаулығына экран алдындағы уақыттың әсерін зерттеу Материалдар мен әдістері. 2015–2024 жылдар аралығында PubMed және Scispace халықаралық дерекқорларында жарияланған жүйелі шолуларды, метасараптамалар және көлденең зерттеулерді қамтитын отандық және шетелдік жарияланымдарға шолу жасалды. Сұрыптауға экран алдында өткізілетін уақыттың ұзақтығы мен балалар мен жасөспірімдердің денсаулық көрсеткіштері арасындағы байланыстарды зерттеген ғылыми еңбектер енгізілді. Нәтижелері. Шамадан тыс отырықшы өмірсүру салты мойын мен арқа ауруларының даму қаупінің жоғарылауымен, сүйек тінінің тығыздығының төмендеуімен, когнитивтік және әлеуметтік дағдылардың дамуының бұзылуымен, сондай-ақ психоэмоционалдық әл-ауқаттың нашарлауымен байланысты екені анықталды. Талдау барысында балалардың экран алдында отыру уақытының артуы мен мойын-арқа ауруларының жиілеуі, сүйек тінінің тығыздығының төмендеуі, тірек-қимыл жүйесінің бұзылыстары, когнитивтік және әлеуметтік салалардағы бұзылыстар арасындағы тұрақты байланысты көрсетті. Ең осал топ ретінде мектепке дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы балалар анықталды. Цифрлық құрылғыларды тәулігіне 2–3 сағаттан артық пайдалану денсаулық жағдайының статистикалық тұрғыда айтарлықтай нашарлауымен қатар жүрді. Экран алдында отыру уақытын шектеуге, физикалық белсенділікті арттыруға және балалар мен жасөспірімдерде салауатты мінез-құлық әдеттерін қалыптастыруға бағытталған алдын алу шараларын әзірлеу мен енгізудің маңыздылығы атап өтілді. Қорытынды. Отырықшы өмір сүру салты мен шамадан тыс экран уақыты балалар мен жасөспірімдердің денсаулығына көп факторлы теріс әсер етеді. Қауіп-қатерлерді азайту үшін алдын алу стратегияларын енгізу қажет. Оған балалар үшін экран уақытын шектеу, қимыл-қозғалыс белсенділігін арттыру, ата-аналар мен педагогтер арасында түсіндіру жұмыстарын жүргізу, сондай-ақ эргономикалық тұрғыдан қауіпсіз білім беру ортасын қалыптастыру кіреді.