Abstract
Almost half of the small and medium-sized enterprises registered in Kazakhstan are headed by women, but at the level of boards and executive bodies of large companies that share collapses, and Bulgaria, along with the rest of the European Union, shows the same break. Our purpose is to find out which institutional and legal conditions convert the presence of women in business into positions where decisions are actually made, and to compare two countries that have chosen opposite tools for the same job. We use comparative legal analysis of national and supranational acts, structural analysis of gender statistics for 2016– 2026 from the Bureau of National Statistics of Kazakhstan, Eurostat and the World Economic Forum, and an expert index built on four groups of conditions: how binding the legal norms are, how accessible growth finance is, how developed the digital environment is, and whether representation targets are enforced at all. The results show a country that has opened the entrance very wide and left the staircase in poor repair: Kazakhstan supports the founding of women-led firms while its representation targets stay declarative. Bulgaria has the opposite arrangement, since it works under a binding European quota whose deadline expired on 30 June 2026, although that quota reaches only large listed companies and leaves most women-led business outside. Digitalisation lowers the cost of entry and stands in for institutions that are missing, yet it also anchors women-led firms in the micro segment where growth financing is hardest to obtain. The index we propose is intended for one practical purpose, namely to show where the weakest link sits in each country, so that support measures can be addressed instead of declared. Почти половину зарегистрированных в Казахстане субъектов малого и среднего бизнеса возглавляют женщины, однако на уровне советов директоров и исполнительных органов крупных компаний эта доля резко падает, и точно такой же разрыв виден в Болгарии и в Европейском союзе в целом. Наша цель состоит в том, чтобы понять, какие институциональные и правовые условия превращают присутствие женщин в бизнесе в позиции, где решения действительно принимаются, и сопоставить две страны, выбравшие для одной и той же задачи противоположные инструменты. В работе использованы сравнительноправовой анализ национальных и наднациональных актов, структурный анализ гендерной статистики за 2016–2026 годы по данным Бюро национальной статистики Казахстана, Евростата и Всемирного экономического форума, а также экспертный индекс, построенный на четырѐх группах условий: обязательность правовых норм, доступность финансирования роста, развитость цифровой среды и наличие контроля за исполнением целевых показателей представленности. Результаты рисуют страну, которая широко открыла вход и оставила лестницу в запущенном состоянии: Казахстан поддерживает открытие женского бизнеса, тогда как показатели представленности остаются декларативными. В Болгарии устройство обратное, поскольку она работает внутри обязательной европейской квоты, срок исполнения которой истѐк 30 июня 2026 года, но квота эта охватывает только крупные листингованные компании. Цифровизация снижает стоимость выхода на рынок и частично замещает недостающие институты, одновременно закрепляя женский бизнес в микросегменте, где финансирование роста наименее доступно. У предложенного индекса одна практическая задача: показать, где в каждой стране находится самое слабое звено, чтобы меры поддержки можно было адресовать, а не декларировать. Қазақстанда тіркелген шағын және орта кәсіпорындардың жартысына жуығын әйелдер басқарады, алайда ірі компаниялардың директорлар кеңесі мен атқарушы органдары деңгейінде бұл үлес күрт құлдырайды; Болгарияда, тұтастай Еуропалық одақта да дәл сондай үзіліс байқалады. Біздің мақсатымыз – әйелдердің бизнестегі қатысуын шешім қабылданатын лауазымдарға айналдыратын институционалдық және құқықтық жағдайларды анықтау, сондай-ақ бір міндетті шешу үшін қарама-қарсы құралдарды таңдаған екі елді салыстыру. Жұмыста ұлттық және наднационалдық құқықтық актілерді салыстырмалы-құқықтық талдау, Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының, Еуростаттың және Дүниежүзілік экономикалық форумның 2016–2026 жылдардағы гендерлік деректерін құрылымдық талдау, сондай-ақ төрт топтағы жағдайға негізделген сараптамалық индекс қолданылды: құқықтық нормалардың міндеттілігі, өсу қаржысына қолжетімділік, цифрлық ортаның дамуы және өкілдік нысаналы көрсеткіштерінің орындалуын бақылау. Нәтижелер есікті кең ашып, баспалдағын жөндемеген елдің көрінісін береді: Қазақстан әйелдердің бизнес ашуын қолдайды, ал өкілдік нысаналары декларативті күйде қалады. Болгарияда жағдай керісінше, ол мерзімі 2026 жылғы 30 маусымда аяқталған міндетті еуропалық квота аясында жұмыс істейді, бірақ бұл квота тек ірі листингілік компанияларды қамтиды. Цифрландыру нарыққа кіру құнын төмендетеді және жетіспейтін институттардың орнын ішінара басады, сонымен бірге әйелдер бизнесін өсу қаржыландыруы қиын микросегментте бекітіп қояды. Ұсынылған индекстің бір ғана практикалық мақсаты бар: әр елдегі ең әлсіз буынды көрсету, сол арқылы қолдау шараларын жариялап қана қоймай, нақты бағыттау.