Abstract
Бұл зерттеу Құдайберген Жұбановтың тілтанымдық тұжырымдамасын Фердинанд де Соссюр мен Николай Маррдың ғылыми мұрасымен салыстырмалы және теориялық қарастыру арқылы жан-жақты талдайды. Зерттеу Қ. Жұбановтың ХХ ғасыр басындағы тіл білімі пікірталастарындағы ғылыми орнын белгілеуді, сондай-ақ оның қазақ тілін зерделеуде құрылымдық және тарихи зерттеу тәсілдерін қалай органикалық түрде біріктіргенін ашып көрсетуді мақсат етеді. Қ. Жұбановтың грамматика, фонетика, морфология, синтаксис және лексикология саласындағы теориялық еңбектері сапалық мәтіндік талдау әдісімен зерделеніп, оның ғылыми тұжырымдамалары кең тілтанымдық және зияткерлік дәстүрлер контексінде қарастырылады. Зерттеу барысында алынған нәтижелер Қ. Жұбановтың қазақ тілінің жүйелі грамматикалық сипаттамасын жасауда Ф. де Соссюрдің синхрондық-құрылымдық ұстанымынан айтарлықтай дәрежеде ықпал алғанын растайды. Бір мезгілде Қ. Жұбанов Н. Маррдың тарихи тұрғыдан негізделген және интегративті тіл тұжырымдамасын да өз зерттеулерінде белсенді пайдаланды атап айтқанда, фонетика, морфология, синтаксис және лексикалық даму арасындағы терең өзара байланысты ашып көрсеткен тәсілді. Синхрондық және диахрондық талдауды өзара қарама-қарсы қоюдан бас тарта отырып, Қ. Жұбанов тілдік құрылымдардың тарихи сабақтастығын мойындайтын икемді және динамикалық тілтанымдық тұжырымдама қалыптастырды. Оның этимологияға, фонетикалық өзгерістер мен лексикалық эволюцияға арнайы көңіл бөлуі қазіргі тіл жүйелерін зерделеуде тарихи реконструкцияның таптырмас аналитикалық құрал екенін айқын аңғартады. Зерттеу Қ. Жұбановтың тілтанымдық жобасының тек таза ғылыми мәнмен шектелмегенін нанымды түрде дәлелдейді: ол мәдени өзгерістер кезеңінде қазақтың тілдік бірегейлігін зияткерлік тұрғыдан қалыптастыруға тікелей үлес қосты. Қазақ тілінің құрылымдық күрделілігі мен тарихи тереңдігін академиялық деңгейде негіздей отырып, Қ. Жұбанов тілтанымдық зерттеуді мәдени өзін-өзі тануды жандандырудың және ұлттық жаңғырудың тиімді тетігіне айналдырды. Жалпы қорытындылай келгенде, Қ. Жұбановтың ғылыми мұрасы құрылымдық тіл білімін тарихи-материалистік философиялық ұстанымдармен үйлесімді синтездейтін гибридті теориялық үлгіні танытады. Оның интегративті әдіснамасы кейінгі кезеңдерде дамыған әлеуметтік-тарихи және функционалдық тілтанымның негізгі идеяларын алдын ала болжаған ерекшелігімен назар аударады, сондықтан тіл, тарих және мәдени бірегейлік мәселелері бойынша жүргізілетін қазіргі зерттеулер үшін де өзінің ғылыми маңыздылығын жоғалтпай отыр.