Abstract
Популяция экологиясы экожүйелерді басқару стратегияларын жасауға және популяция түрлерінің санының динамикасын сипаттауға мүмкіндік беретін өсудің математикалық модельдеріне сүйенеді. Дегенмен, экологиялық жүйелерге тән тығыздықты реттеудің әртүрлі механизмдері визуалды түрде ұқсас кинетикалық қисықтарға әкелуі мүмкін, бұл тиісті модельді таңдауды қиындатады және нәтижесінде экологиялық болжамдардың сенімділігін төмендетеді. Бұл мақалада популяцияның өсу қарқынын талдау негізінде популяцияның өсу үлгілерін ажыратудың диагностикалық әдісі ұсынылады, бұл шама популяция санының өзгеру қарқынының ағымдығы популяция санына қатынасы ретінде анықталған. Негізгі екі модель қарастырылады: сызықтық тығыздықты реттейтін Ферхуюльсттің логистикалық моделі және жоғары тығыздықтағы қоршаған ортаны сақтау стрессінің экологиялық факторларын ескеретін сызықтық емес (кубтық) реттелетін модель. Логистикалық модель үшін өсу қарқынының популяция мөлшеріне тәуелділігі сызықтық және кубтық мүшесі бар модель үшін квадраттық екені көрсетілген, бұл тіпті популяциялар траекториялары ұқсас болғанда да осы механизмдерді ажыратуға мүмкіндік береді. Бұл әдіс экологиялық бақылаудың тығыз уақыттық қатарларын өңдеуге негізделген және ұзақ бақылауды қажет етпейді. Екі модель үшін де параметрлерді анықтау ең кіші квадраттар әдісін қолдану арқылы жүргізілді және модельді таңдау популяцияның максималды мөлшерін өзгертуге бағытталған экологияны басқару шешімдеріне айтарлықтай әсер ететіні көрсетілді. Дербес жағдайда,модельді қате таңдау экожүйені басқару стратегияларының тиімсіздігіне әкелетіні, ал реттеу механизімін дұрыс анықтау тиімді және үйлесімді әсер ету стратегиясын әзірлеуге мүмкіндік беретіні көрсетілген. Ұсынылып отырған тәсіл әдістемелік сипатта беріліп отыр, оны экологияда, табиғатты қорғау биологиясында және биоресурстарды басқаруда қолдануға болады.