Abstract
Özet. Bu çalışmada geleneğinin kurucu metinleri arasında yer alan Akjan Batır, Altın Aydar, Boz Atlı Boran Batır ve Bayğulan adlı kahramanlık masalları; kişi, mekân ve zaman unsurları düzleminde analitik bir incelemeye tabi tutulmuştur. Araştırmanın temel amacı, bu üç anlatı bileşeninin Kazak ulusal kimliğinin ve “batırlık” kurumunun inşasındaki yapısal ve işlevsel rollerini disiplinlerarası bir metodolojiyle ortaya koymaktır. Çalışmada metinlerin tahlili amacıyla Vladimir Propp’un masal morfolojisi, Joseph Campbell’ın monomit kuramı, Mircea Eliade’nin kutsal-dindışı alan teorisi, Carl Gustav Jung’un arketipsel eleştirisi, Jan Assmann’ın kültürel bellek felsefesi ve Nurullah Çetin’in edebi metin tahlili modeli sentezlenerek kullanılmıştır. Elde edilen bulgulara göre; kişi unsurları bağlamında kahramanlar, bireysel/ham kimliklerinden sıyrılarak kamusal sorumluluk üstlenen ideal birer “batır” prototipine dönüşmekte; düşman figürleri (dev, jeztırnak, mıstan kempir) kolektif düzeni tehdit eden kaosu veya iç ihanet odaklarını somutlaştırmakta; at kültü ise kahramanın rasyonel aklını ve stratejik dehasını imleyen bir alter-ego işlevi görmektedir. Mekân unsurları düzeyinde, anlatıların profan (güvenli/oba) ve sakral (tekinsiz/yaban) alan dikotomisi üzerine kurulduğu; “derya/su” unsurunun ontolojik bir vaftiz eşiği, “Akşahan Dağı” ve “taş kesilme” motifinin ise nefis terbiyesi ile toplumsal direncin çelikleştiği birer kuluçka mekânı olduğu saptanmıştır. Zaman unsurları açısından ise kronolojik zamanın askıya alınarak anlatının hafızayı diri tutan mitolojik bir “erte zaman” (mutlak geçmiş) dilimine yerleştirildiği, kriz anlarında bükülen zamanın serüven sonunda düzenlenen ve kozmik restorasyonu simgeleyen “büyük toy” ritüeliyle yeniden yapılandırıldığı neticesine ulaşılmıştır. Sonuç olarak Kazak kahramanlık masallarında kişi, mekân ve zaman unsurlarının salt birer kurmaca dekor olmadığı, göçebe bozkır ontolojisinin değerler sistemini nesilden nesile aktaran semiyotik ve ideolojik birer kod sistemi olduğu ortaya konmuştur.