Abstract
Bu çalışmada, Türkiye Türkçesi ile Özbek Türkçesinde hayvan adlarıyla kurulan deyimler karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Çalışma kapsamında öncelikle her iki lehçedeki hayvan adları tespit edilmiş, ardından bu adlarla kurulan deyimler sayısal ve anlamsal açıdan değerlendirilmiştir.Elde edilen bulgulara göre Türkiye Türkçesinde 121 hayvan adından 57’siyle toplam 270 deyim, Özbek Türkçesinde ise 115 hayvan adından 47’siyle toplam 140 deyim kurulmuştur. Her iki lehçede ortak olarak deyimleşen hayvan adlarının sayısı 29’dur. Deyimlerde en sık kullanılan hayvan adlarının at, it ve deve olması, bu hayvanların Türk kültüründeki tarihsel ve toplumsal önemini açık biçimde ortaya koymaktadır. Bu nedenle söz konusu üç hayvan adıyla kurulan deyimler ayrıntılı biçimde anlam bilimsel açıdan karşılaştırılmıştır. Anlam bilimsel inceleme sonucunda, atın her iki lehçede de güç, hareket, özgürlük ve statü kavramlarının merkezinde yer alan olumlu bir kültürel simge olduğu; ancak Özbek Türkçesinde daha idealize edilmiş, Türkiye Türkçesinde ise mizahi ve eleştirel kullanımlara daha açık olduğu tespit edilmiştir. İt imgesi, her iki lehçede de büyük ölçüde olumsuz anlamlarla ilişkilendirilmiş; sefalet, değersizlik, aşırı emek ve toplumsal dışlanmanın metaforu olarak kullanılmıştır. Deveyle kurulan deyimlerin ise büyüklük, aşırılık, yavaşlık, zorluk ve imkânsızlık kavramları etrafında yoğunlaştığı görülmüştür. Sonuç olarak, hayvan adlarıyla kurulan deyimler, ortak kültürel mirası yansıtmakla birlikte, lehçelerin coğrafi ve sosyo-kültürel farklılıklarına bağlı olarak farklı anlamsal yönelimler kazanmıştır. Bu durum, deyimlerin dilsel olduğu kadar kültürel belleğin de önemli bir yansıması olduğunu göstermektedir.