Abstract
Антропогенное загрязнение тяжелыми металлами остается одной из наиболее значимых экологических проблем горнопромышленных регионов Казахстана. В работе проведен анализ литературных данных о содержании и роли фенольных соединений растений в условиях техногенного воздействия. Рассмотрены экологические особенности промышленных центров Казахстана – Риддера, Усть-Каменогорска, Жезказгана, Балхаша и Шымкента. Показано, что загрязнение свинцом, кадмием, медью и цинком вызывает окислительный стресс у растений и активирует синтез фенольных соединений. Установлено, что повышение содержания фенольных кислот, флавоноидов, танинов и суммарных полифенолов является адаптационной реакцией на действие тяжелых металлов. Обоснована возможность использования фенольных соединений как чувствительных биохимических маркеров техногенного загрязнения и перспективных инструментов экологического биомониторинга Ауыр металдармен антропогендік ластану Қазақстанның тау-кен өнеркәсібі дамыған өңірлеріндегі ең маңызды экологиялық мәселелердің бірі болып табылады. Бұл жұмыста техногендік әсер жағдайындағы өсімдіктердің фенолдық қосылыстарының мөлшері мен рөлі туралы әдеби деректерге талдау жүргізілді. Қазақстанның өнеркәсіптік орталықтары – Риддер, Өскемен, Жезқазған, Балқаш және Шымкент қалаларының экологиялық ерекшеліктері қарастырылды. Қорғасын, кадмий, мыс және мырышпен ластану өсімдіктерде тотығу стрессін туындатып, фенолдық қосылыстардың синтезін белсендіретіні көрсетілді. Фенол қышқылдарының, флавоноидтардың, таниндердің және жалпы полифенолдардың мөлшерінің артуы ауыр металдардың әсеріне бейімделу реакциясы екені анықталды. Фенолдық қосылыстарды техногендік ластанудың сезімтал биохимиялық маркерлері және экологиялық биомониторингтің перспективалы құралдары ретінде пайдалану мүмкіндігі негізделді Anthropogenic contamination by heavy metals remains one of the most significant environmental problems in the mining and industrial regions of Kazakhstan. This study presents an analysis of literature data on the content and role of plant phenolic compounds under technogenic impact conditions. The environmental characteristics of the industrial centres of Kazakhstan, including Ridder, Ust-Kamenogorsk, Zhezkazgan, Balkhash, and Shymkent, were examined. It was shown that contamination by lead, cadmium, copper, and zinc induces oxidative stress in plants and activates the synthesis of phenolic compounds. An increase in the content of phenolic acids, flavonoids, tannins, and total polyphenols was found to be an adaptive response to heavy metal exposure. The possibility of using phenolic compounds as sensitive biochemical markers of technogenic pollution and promising tools for environmental biomonitoring is substantiated