Abstract
Маусымдық мұздатылған топырақтардағы жылу массасын тасымалдау құбылысы қадалардың іргетастарының күйіне айтар- лықтай әсер етеді. Мұндай топырақтарда салынған құрылыс конструкциялары өте жағымсыз салдарға ұшырайды: мұздату, аяздың көтерілуі, діріл динамикасы, еріту. Маусымдық қататын топырақтар Қазақстан аумағының көптеген өңірлерінде топырақ- тың қату тереңдігі 1,5 м-ден асады, оған қоса көрсеткіш 1,9 м-ге жететін және елдің солтүстігінде – 2,74 м. болатын елді мекендер бар. Іргетастардың негіздерін мұздату тереңдігінен төмен орналас- тыру құрылыстың қымбаттауына әкеледі, жылу оқшаулауға, желдетуге, басқа материалдар мен құрылымдарға қосымша шығындарды талап етеді, сонымен қатар ғимараттардың, құрылыстардың, теміржолдардың және автомобиль жолдарының қызмет ету мерзімі мен жағдайларына жылу массасын тасымалдаудың теріс әсерін әрдайым толық теңестіре бермейді. Сондықтан жылу физикасы саласындағы инженерлер мен мамандардың күш-жігері маусымдық мұздатылған топырақтардағы іргетастардың деформациясы мен бұзылуын шешудің тиімді жолдарын іздеуге бағытталған.Мақалада термомеханикалық модель негізінде маусымдық мұздатылған топырақтардағы қадалардың іргетастарына жылу массасын тасы- малдаудың әсер ету сипатын анықтауға тырысады. Зертханалық зерттеулер жүргізу кезінде физикалық-механикалық сынақтар жүргізілді, сондай-ақ қаданың түбінен топырақ бетіне дейін топырақтағы жылу мен ылғалдың тасымалдануы есептелді.