Abstract
Кеңес дәуіріндегі ғылыми әдебиеттер мен шығыстану саласындағы зерттеулер 1920-1940 жылдар аралығындағы саяси репрессиялар тарихында ислам факторының рөлін толыққанды ашып көрсете алмады. Бұл кезеңде исламдық ортаның әлеуметтік, мәдени және рухани құры-лымдарына жасалған қысым жүйелі түрде жүзеге асырылғанына қарамастан, оның тарихи салмағы мен табиғаты зерттеушілер назарынан тыс қалды. Мұсылман халқының аймақтық ерекшеліктерін ескерсек, мәселенің өткірлігі айқындала түседі: сол кезеңде көптеген ұлттық республикаларда ауылдық мұсылман тұрғындарының үлесі 10–60 пайыз аралығында құбылып отырды, ал көшпелі және жартылай көшпелі қауымдастықтарда бұл көрсеткіш одан да жоғары болды. 1930-жылдары күшейген кеңестік репрессиялық аппараттың қызметі қоғамның барлық әлеуметтік топтарына әсер етті және мұсылман қауымын да айналып өткен жоқ. 1937–1938 жылдардағы «Үлкен террор» науқаны дәстүрлі діни және ұлттық элиталардың жаппай қуда-лануы мен жойылуына әкелді. Осы үрдістің аясында ислам институттары, діни білімі бар тұлғалар, медресе ұстаздары, қазылар, имамдар және рухани көшбасшылар кеңестік биліктің идеологиялық бақылау объектісіне айналды. 1920-жылдардың соңы мен 1930-жылдардың соңына дейінгі кезеңде кеңестік қауіпсіздік органдары ислам ортасына қарсы мақсатты, бірізді және жүйелі саясат жүргізді. Бұл саясат діни сословиені қоғамдық өмірден ығыстыру, исламның институционалдық негіздерін әлсіре-ту, орталықтандырылған діни басқару жүйесін тарату, рухани көшбасшылардың беделін тө-мендету және мұсылман қауымын «потенциалды қауіп көзі» ретінде таныту бағытында өрбіді. Кеңестік идеологиялық аппарат исламды саяси және әлеуметтік тұрақтылыққа қауіп төндіретін күш ретінде көрсетуге ұмтылды. Панисламизм мен пантүркизм идеялары жасанды түрде «контрреволюциялық құрал» ретінде сипатталды. Исламдық элитаның кез келген мәдени, діни немесе ағартушылық қызметі билік тарапынан «саяси идеологияның көрінісі» деп бағаланып отырды. Осы тарихи жағдайлар 1940 жылы «Құран құрсауы» деп аталған ірі саяси істің қалыпта-суына алғышарт жасады. Бұл іс ислам институттарына қарсы бағытталған кеңестік репрессивтік саясаттың шарықтау шегіне айналып, мұсылман зиялыларына қарсы жасалған ең күрделі және көлемді қудалау науқанының бірі ретінде тарихта қалды.