Abstract
Қазіргі уақытта тау-кен өндіру өнеркәсібі ашық тау-кен жұмыстарындағы автоматтандырылған өндірістік процестерге жасанды интеллект (ЖИ) технологияларын дамыту мен енгізуге байланысты елеулі трансформациялық өзгерістерді бастан кешіруде. Бұл мақалада тау-кен өндіру саласында заманауи цифрлық шешімдерді қолдану мәселелері, сондай-ақ олардың экономикалық тиімділігі Қазақстан Республикасының пайдалы қазбалар кен орындары мысалында талданады. 2025 жылы Қазақстан Республикасы Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: негізгі сын-қатерлер және оларды цифрлық трансформация арқылы шешу жолдары» деген атаумен ұсынылды [1]. Мемлекет басшысы алдағы жылдарда Қазақстанда толыққанды цифрлық мемлекет қалыптастыруды стратегиялық мақсат ретінде айқындады. Бұл міндетті іске асыру барлық экономика салаларында, соның ішінде еліміздің бүкіл тау-кен өндіру өнеркәсібінде еңбек өнімділігінің тиімділігін және өнеркәсіптік қауіпсіздік деңгейін арттыруға бағытталған зияткерлік жүйелер мен цифрлық технологияларды кең көлемде енгізуді көздейді. ЖИ технологияларын пайдалану ашық тау-кен жұмыстарында пайдалы компоненттің жоғалуынсыз қазып алу кезінде қауіпті, күрделі және еңбек сыйымды өндірістік процестерді жеңілдетуге, олардың қауіпсіздігі мен экономикалық тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Карьерлерді цифрландыру «Индустрия 4.0» және «ақылды карьер» тұжырымдамаларының негізгі элементіне айналып, басқарудың дәстүрлі әдістерінен деректерге негізделген зияткерлік шешім қабылдау жүйелеріне көшуін қамтамасыз етеді [2]. Ашық тау-кен жұмыстарын цифрландырудың негізгі бағыттарының бірі – геоақпараттық жүйелерді (ГАЖ) және кен орындарының цифрлық модельдерін (цифрлық егіз) қолдану болып табылады. Үш өлшемді геологиялық және тау-кен-техникалық модельдеуді пайдалану тау-кен жұмыстарын жоспарлаудың дәлдігін арттыруға, уступтар мен карьер борттарының параметрлерін, сондай-ақ көлік схемаларын оңтайландыруға және геологиялық ақпараттың белгісіздігімен байланысты тәуекелдерді төмендетуге мүмкіндік береді. ГАЖ-ды өндірістік деректермен интеграциялау тау-кен жұмыстарының орындалуын және жобалық шешімдерден ауытқуларды жедел бақылауды қамтамасыз етеді.