Abstract
Background: The rehabilitation of professional wrestlers is particularly important due to the traumatic nature of the sport and the need for a rapid recovery in order to return to competitive activity. Combat sports involve intensive physical exertion and frequent musculoskeletal injuries, necessitating a comprehensive, evidence-based approach to rehabilitation. Improving rehabilitation programs by taking into account the individual characteristics of athletes and introducing innovative technologies and interdisciplinary methods helps to accelerate recovery and reduce the risk of repeated injuries, which directly affects the duration and success of a professional career. Aim. To analyze modern approaches to сomplex rehabilitation of professional athletes-wrestlers according to the data of international studies. Search strategy. A systematic search strategy was used to conduct a qualitative and substantiated literature review on the topic of improving the rehabilitation of athletes involved in wrestling at the professional level. The main sources of information were the leading international and national scientific databases: PubMed, Scopus, Web of Science, and Google Scholar. Search queries were formed using combinations of key words and terms, both in English and Russian. The English-language databases used the following terms: ‘combat sports’, ‘wrestling, ‘professional athletes’, ‘sports rehabilitation’, ‘injury recovery’, “physiotherapy”, ‘neuromuscular rehabilitation’, ‘psychological recovery’, ‘injury prevention’, ‘personalized rehabilitation’, ‘technology in rehabilitation’. Publications from the last 10 years (2014-2024) containing original research, meta-analyses and systematic reviews on rehabilitation of professional athletes, especially in the field of wrestling, were considered as inclusion criteria. Priority was given to papers describing innovative, evidence-based and interdisciplinary approaches. Exclusion criteria included non-peer-reviewed articles, non-athletic trauma publications, and studies conducted on amateur or junior samples. Results and conclusions. A critical analysis of current scientific literature indicates that the multidisciplinary model of rehabilitation represents the most effective and scientifically grounded approach in restoring the functional capacity of athletes engaged in professional wrestling. This model conventionally integrates physiotherapy, kinesiotherapy, psychological support, and nutritional correction, thereby addressing the complex interplay of physical, metabolic, and mental recovery factors. It has been consistently reported that the predominant injuries observed among wrestling athletes include trauma to joints and muscles, as well as cranio-cerebral injuries, all of which require a comprehensive and systemically coordinated rehabilitation strategy. Given the high biomechanical demands of wrestling and its inherent injury risks, rehabilitation cannot rely on generalized protocols but must instead adopt sport-specific and individualized regimens. Введение: Реабилитация профессиональных борцов особенно важна в связи с травматичностью этого вида спорта и необходимостью быстрого восстановления для возвращения к соревновательной деятельности. Боевые виды спорта связаны с интенсивными физическими нагрузками и частыми травмами опорно-двигательного аппарата, что требует комплексного, научно обоснованного подхода к реабилитации. Совершенствование реабилитационных программ с учетом индивидуальных особенностей спортсменов, внедрение инновационных технологий и междисциплинарных методов позволяет ускорить восстановление и снизить риск повторных травм, что напрямую влияет на продолжительность и успешность профессиональной карьеры. Цель. Провести анализ современных подходов к комплексной реабилитации профессиональных спортсменов-борцов по данным международных исследований. Стратегия поиска. Для проведения качественного и обоснованного обзора литературы по теме совершенствования реабилитации спортсменов, занимающихся единоборствами на профессиональном уровне, была использована стратегия систематического поиска. Основными источниками информации стали ведущие международные и национальные научные базы данных: PubMed, Scopus, Web of Science и Google Scholar. Поисковые запросы формировались с использованием комбинаций ключевых слов и терминов, как на английском, так и на русском языках. В англоязычных базах данных использовались следующие термины: „боевые виды спорта“, „борьба“, „профессиональные спортсмены“, „спортивная реабилитация“, „восстановление после травм“, „физиотерапия“, „нейромышечная реабилитация“, „психологическое восстановление“, „профилактика травм“, „персонализированная реабилитация“, „технологии в реабилитации“. В качестве критериев включения рассматривались публикации за последние 10 лет (2014-2024 гг.), содержащие оригинальные исследования, мета-анализы и систематические обзоры, посвященные реабилитации профессиональных спортсменов, особенно в области боевых искусств. Приоритет отдавался работам, описывающим инновационные, научно обоснованные и междисциплинарные подходы. Критерии исключения включали не рецензируемые статьи, публикации, не посвященные спортивной травме, а также исследования, проведенные на любительских или юниорских выборках. Результаты и выводы. Критический анализ современной научной литературы показывает, что мультидисциплинарная модель реабилитации представляет собой наиболее эффективный и научно обоснованный подход к восстановлению функциональных возможностей спортсменов, занимающихся профессиональной борьбой. Эта модель традиционно объединяет физиотерапию, кинезиотерапию, психологическую поддержку и коррекцию питания, тем самым устраняя сложное взаимодействие физических, метаболических и психических факторов восстановления. Неоднократно сообщалось, что преобладающие травмы, наблюдаемые у спортсменов-борцов, включают травмы суставов и мышц, а также черепно-мозговые травмы, все из которых требуют комплексной и системно скоординированной стратегии реабилитации. Учитывая высокие биомеханические требования к спортивной борьбе и присущий ей риск травм, реабилитация не может основываться на общепринятых протоколах, а должна проводиться по индивидуальным схемам, специфичным для данного вида спорта. Кіріспе: Кәсіби деңгейде спортпен айналысатын спортшыларды оңалту спорттың жарақаттануына және бәсекеге қабілетті әрекетке қайта оралу үшін жылдам қалпына келтіру қажеттілігіне байланысты өте маңызды. Жекпе-жек спорты қарқынды физикалық белсенділікпен және тірек-қимыл аппаратының жиі жарақаттарымен байланысты, бұл оңалтуға кешенді, ғылыми негізделген тәсілді қажет етеді. Спортшылардың жеке ерекшеліктерін ескере отырып, оңалту бағдарламаларын жетілдіру, инновациялық технологиялар мен пәнаралық әдістерді енгізу қалпына келтіруді жеделдетуге және қайта жарақат алу қаупін азайтуға мүмкіндік береді, бұл кәсіби мансаптың ұзақтығы мен табыстылығына тікелей әсер етеді. Мақсаты. Халықаралық зерттеу деректері негізінде кәсібт-спортшы-балуандарды кешенды оңалтудың заманауи тәсілдеріне талдау жүргізу. Іздеу стратегиясы. Кәсіби деңгейде жекпе-жекпен айналысатын спортшыларды оңалтуды жетілдіру тақырыбы бойынша әдебиеттерге сапалы және негізделген шолу жүргізу үшін жүйелі іздеу стратегиясы қолданылды. Негізгі ақпарат көздері жетекші халықаралық және ұлттық ғылыми мәліметтер базасы болды: PubMed, Scopus, Web of Science және Google Scholar. Іздеу сұраулары ағылшын және орыс тілдерінде кілт сөздер мен терминдердің тіркесімін қолдану арқылы қалыптасты. Ағылшын тіліндегі мәліметтер базасында келесі терминдер қолданылды: "жекпе-жек", "күрес", "кәсіби спортшылар", "спорттық оңалту", "жарақаттан кейін қалпына келтіру", "физиотерапия", "нейробұлшықеттік оңалту", "психологиялық қалпына келтіру", "жарақаттанудың алдын алу"," жекелендірілген оңалту", "технологиялар оңалтуда". Соңғы 10 жылдағы (2014-2024) басылымдар кәсіби спортшыларды, әсіресе жекпе-жек өнерін оңалтуға арналған түпнұсқа зерттеулерді, мета-талдауларды және жүйелі шолуларды қамтитын басылымдарды қосу критерийлері ретінде қарастырылды. Инновациялық, ғылыми негізделген және пәнаралық тәсілдерді сипаттайтын жұмыстарға басымдық берілді. Ерекшелік критерийлеріне рецензияланбаған мақалалар, спорттық жарақатқа арналмаған басылымдар, сондай-ақ әуесқойлық немесе жасөспірімдер үлгілерінде жүргізілген зерттеулер кірді. Нәтижелер мен қорытындылар. Қазіргі ғылыми әдебиеттерге сыни талдау көрсеткендей, оңалтудың көпсалалы моделі кәсіби күреспен айналысатын спортшылардың функционалдық қабілетін қалпына келтірудегі ең тиімді және ғылыми негізделген тәсіл болып табылады. Бұл модель физиотерапияны, кинезиотерапияны, психологиялық қолдауды және тамақтануды түзетуді шартты түрде біріктіреді, осылайша физикалық, метаболикалық және психикалық қалпына келтіру факторларының күрделі өзара әрекеттесуін қарастырады. Күрес спортшылары арасында жиі кездесетін жарақаттарға буындар мен бұлшықеттердің жарақаттары, сондай-ақ бас миының жарақаттары жатады, олардың барлығы кешенді және жүйелі түрде үйлестірілген оңалту стратегиясын қажет етеді. Күрестің жоғары биомеханикалық талаптарын және онымен байланысты жарақат алу қаупін ескере отырып, оңалту жалпыланған хаттамаларға сүйене алмайды, оның орнына спортқа тән және жеке режимдерді қабылдауы керек.