Abstract
Background: In the current healthcare context, the level of health literacy and the culture of nutraceutical consumption among the population acquire particular importance. The widespread use of nutraceuticals such as vitamins, minerals, amino acids, and plant-based components contributes to the formation of public perceptions regarding their safety and universality. However, in practice, there is a tendency toward uncontrolled and unjustified use of nutraceuticals without considering individual needs and without prior medical diagnosis. This situation is further complicated by a low level of health literacy, which hampers critical evaluation of health information and increases the risks of self-medication. Objective: To assess the level of health literacy of the population in the use of nutraceuticals. Methods: Relevant literature was identified through searches in the PubMed, Scopus, Web of Science, CyberLeninka, and Google Scholar databases. The search covered publications up to January 2025 using the keywords: "health literacy," "nutraceuticals," "population health," and "consumption culture." A total of 263 sources in both English and Russian were found. Eighty publications were selected for analysis. Results: The article addresses the issue of low health literacy and the uncontrolled consumption of nutraceuticals, particularly among at-risk groups, alongside the high level of adherence to nutraceutical use in European and Asian countries. People with higher education tend to have a greater demand for nutraceuticals compared to those with lower educational levels. A high level of education is also associated with higher health literacy. However, as noted by several researchers, the widespread availability of information and high trust in online sources often lead to the uncontrolled intake of dietary supplements and other nutraceutical products without consulting healthcare professionals. This approach may have potentially negative consequences for public health, including risks of overdose, adverse interactions with medications, and the development of side effects. Thus, a high level of literacy and public awareness does not always correlate with a rational approach to nutraceutical use, which requires additional attention from healthcare systems and regulatory bodies. It is necessary to promote increased interest in healthy lifestyles, disease prevention, and well-being maintenance through the rational consumption of nutraceuticals. Conclusions: This review emphasizes that the low level of health literacy, particularly concerning the uncontrolled consumption of nutraceuticals, represents a significant risk factor for public health. The findings confirm the need to improve public awareness and promote educational programs, which are considered effective strategies to reduce self-medication, strengthen health, and, in the long term, reduce the burden on healthcare systems and improve quality of life indicators. Актуальность. В современных условиях здравоохранения уровень грамотности населения в вопросах здоровья и культуры потребления нутрицевтиков приобретает особую значимость. Широкое распространение нутрицевтиков, таких как витамины, минералы, аминокислоты и растительные компоненты, сопровождается формированием у населения представлений об их безопасности и универсальности. Однако на практике наблюдается тенденция к бесконтрольному и необоснованному применению нутрицевтиков без учёта индивидуальных потребностей и без предварительной медицинской диагностики. Ситуация осложняется низким уровнем медицинской грамотности, что затрудняет критическую оценку информации о здоровье и повышает риски самолечения. Цель исследования: Оценить уровень грамотности населения в вопросах здоровья в применении нутрицевтиков. Стратегия поиска: Актуальная литература была найдена посредством поиска в базах данных PubMed, Scopus, Web of Science, CyberLeninka и Google Scholar. Поиск охватывал публикации до января 2025 года с использованием ключевых слов: «медицинская грамотность, нутрицевтики, здоровье населения, культура потребления. Всего было найдено 263 источника на английском и русском языках. Для анализа были отобраны 80 публикаций Результаты: В статье рассматривается проблема низкого уровня грамотности в вопросах здоровья и неконтролируемого потребления нутрицевтиков с одной стороны, особенно в группах риска и высокий уровень приверженности к потреблению нутрицевтиков в европейских и азиатских странах. Люди, имеющие высшее образование более склонны к повышенному спросу на нутрицевтики, по сравнению с населением, с более низким уровнем образования. Высокий уровень образования также связан с высоким уровнем грамотности населения. Также, широкая доступность информации и высокая доверчивость к источникам из интернета, нередко, приводят к бесконтрольному приёму биологически активных добавок (БАД) и других нутрицевтических средств без консультации специалистов. Такой подход может иметь потенциально негативные последствия для здоровья населения, включая риск передозировок, неблагоприятных взаимодействий с лекарственными препаратами и развитие побочных эффектов. Таким образом, высокий уровень грамотности и самосознания общества не всегда коррелирует с рациональным подходом к применению нутрицевтиков, что требует дополнительного внимания со стороны системы здравоохранения и регуляторных органов. Необходимо способствовать росту интереса к вопросам здорового образа жизни, профилактики заболеваний и поддержания благополучия с помощью рационального потребления нутрицевтиков. Выводы: Настоящий обзор подчеркивает, что низкий уровень грамотности населения в вопросах здоровья, в частности в отношении неконтролируемого потребления нутрицевтиков, представляет собой значимый фактор риска для общественного здоровья. Полученные данные подтверждают необходимость повышения информированности населения и развития просветительских программ, что рассматривается как эффективное направление для снижения случаев самолечения, укрепления здоровья и, в долгосрочной перспективе, снижения нагрузки на систему здравоохранения и улучшению показателей качества жизни. Өзектілігі. Қазіргі денсаулық сақтау жағдайында халықтың денсаулық мәселелері және нутрицевтиктерді тұтыну мәдениеті бойынша сауаттылық деңгейі ерекше маңызға ие болуда. Витаминдер, минералдар, аминқышқылдары және өсімдік компоненттері сияқты нутрицевтиктердің кең таралуы бұл заттардың қауіпсіздігі мен әмбебаптығы туралы халық арасында белгілі бір көзқарастың қалыптасуына алып келді. Алайда, тәжірибеде нутрицевтиктерді алдын ала медициналық диагностикасыз және жеке қажеттіліктерді ескерместен бақылаусыз әрі негізсіз қолдану үрдісі байқалады. Бұл жағдай медициналық сауаттылық деңгейінің төмендігімен күрделене түседі, ол денсаулық туралы ақпаратты сыни тұрғыдан бағалауды қиындатып, өз бетінше емделу қаупін арттырады. Зерттеу мақсаты: Халықтың денсаулық мәселелері жөніндегі сауаттылық деңгейін және нутрицевтиктерді қолданудағы көзқарасын бағалау. Әдістер: Ғылыми әдебиеттер PubMed, Scopus, Web of Science, CyberLeninka және Google Scholar дерекқорларынан ізделді. Іздеу 2025 жылдың қаңтарына дейінгі жарияланымдарды қамтыды және келесі кілт сөздер қолданылды: «медициналық сауаттылық, нутрицевтиктер, халық денсаулығы, тұтыну мәдениеті». Іздеу нәтижесінде ағылшын және орыс тілдеріндегі 263 дереккөз табылды, олардың ішінен 80 мақала талдау үшін іріктелді. Нәтижелер: Мақалада денсаулық сауаттылығының төмен деңгейі мен нутрицевтикаларды бақылаусыз қолдану мәселесі қарастырылады, әсіресе тәуекел тобына жататын адамдар арасында. Сонымен қатар, Еуропа және Азия елдерінде нутрицевтикаларды қолдануға жоғары деңгейдегі ұстаным байқалады. Жоғары білім деңгейі бар адамдар нутрицевтикаларға төмен білім деңгейіндегі халыққа қарағанда көбірек сұраныс көрсетеді. Жоғары білім деңгейі денсаулық сауаттылығының жоғары болуымен де байланысты. Дегенмен, бірнеше зерттеушілердің атап өткеніндей, ақпараттың кең қолжетімділігі және интернеттегі дереккөздерге жоғары сенім нутрицевтикалар мен биологиялық белсенді қоспаларды мамандарға кеңес алмай бақылаусыз қабылдауға әкеледі. Мұндай тәсіл денсаулыққа теріс әсер етуі мүмкін, оның ішінде дозаны асырып алу қаупі, дәрі-дәрмектермен жағымсыз өзара әрекеттесулер және жанама әсерлердің даму қаупі бар. Сондықтан, жоғары сауаттылық пен қоғамдық сананың болуы әрдайым нутрицевтикаларды рационалды пайдалануымен сәйкес келмейді, бұл денсаулық сақтау жүйесі мен реттеуші органдардың қосымша назарын талап етеді. Денсаулығы жақсы өмір салтына, аурулардың алдын алуға және әл-ауқатты сақтауға деген қызығушылықты арттыру үшін нутрицевтикаларды ұтымды пайдалану қажет. Қорытындылар: Бұл шолу халықтың денсаулық мәселелері бойынша, әсіресе нутрицевтиктерді бақылаусыз қолдануға қатысты сауаттылық деңгейінің төмендігі қоғамдық денсаулық үшін маңызды қауіп факторы екенін көрсетеді. Алынған деректер халықтың хабардарлығын арттыру және ағартушылық бағдарламаларды дамыту қажеттілігін дәлелдейді, бұл өздігінен емделу жағдайларын азайтуға, денсаулықты нығайтуға және ұзақ мерзімді перспективада денсаулық сақтау жүйесіне түсетін жүктемені төмендетуге, сондай-ақ өмір сүру сапасын арттыруға ықпал етеді.