Abstract
Дәннің биологиялық құндылығының маңызды сипаттамаларының бірі - ақуыз және аминқышқылдық құрамының жинақталуы. Құрамында ақуызы жоғары және аминқышқылдық құрамы жақсы теңдестірілген сорт үлгілерін анықтау мақсатында Батыс Қазақстан облысының жағдайында күздік тритикалеге баға берілді. Күздік тритикаленің әртүрлі сорт үлгілерінің дәніндегі ақуыз және аминқышқылдарының құрамын талдау нәтижелері берілген. Дәннің аминқышқылдарының сапалық және сандық құрамы анықталды. Дән үлгілеріндегі ақуыз және аминқышқылдарының мөлшері дақылдың сорттық ерекшеліктеріне байланысты өзгереді. Келесі үлгілер жоғары ақуыз деңгейімен сипатталды: 15/4 (15,7%), KS88T (15,7%). Рунь (15,1%) АДП 256 (15,0%) Кастусь (14,9%), Идея 24 (14,9%). Дәндегі ақуыздардың аминқышқылдық құрамына негізделген күздік тритикале сорт үлгілері арасындағы сорттық айырмашылықтар анықталды. Алмастырылмайтын аминқышқылдарының жалпы мөлшері бойынша жоғары сапалы дәнді күздік тритикаленің келесі сорт үлгілері түзді: Идея, ТИ 17, Алтайский 5, Рун, Валентин 90, Л.24, Л.45/2. Бұл сорт үлгілері жаңа және жетілдірілген генотиптерді алу үшін селекциялық бағдарламаларда қолданылатын болады. Тритикале мен бидай протеиндерінің аминқышқылдық құрамын салыстырмалы зерттеу серинді, аргининді, изолейцинді және метионинді қоспағанда, аминқышқылдарының құрамы бойынша орта есеппен күздік тритикале дәні күздік бидай дәнінен асып түсетінін көрсетті.