Abstract
19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında Çarlık Rusyası, Türkistan’daki Türk-Müslüman halkların Osmanlı ile olan dinî ve kültürel bağlarını koparmak amacıyla manevi sömürgeleştirme politikaları geliştirmiştir. Bu dönemde Cedi dçilik hareketi geniş bir etki alanı kazanırken, Osmanlı’dan gelen din adamları Rus makamlarınca “Türk ajanı” olarak damgalanmış ve faaliyetleri sıkı denetim altına alınmıştır. Özellikle dinî eğitim, basın kültürü ve modern usullerde eğitim veren Ceditçi okullar sıkı bir gözetimle karşılaşmıştır. Bu çalışma, Çarlık yönetiminin Türkistan’da uyguladığı takip ve baskı mekanizmalarını, istihbarat belgeleri ve arşiv kaynakları ışığında incelemektedir. İsmail Gaspıralı’nın İstanbul ziyareti sonrası Osmanlı din adamlarının bölgeye artan ilgisi, Rusya’nın politikalarına yön vermiştir. Ayrıca hac yolları ve medreseler, ideolojik kontrol noktaları olarak görülmüş ve entelektüel hareketliliği sınırlamaya dönük önlemler alınmıştır. Bu araştırma, Türk ajanı olarak nitelendirilen din adamlarının bölgedeki etkisini tarihsel bağlamda analiz etmektedir.