Abstract
И.В. Сталиннің «жеке басқа табынушылықты» әшкерелеген «Хрущевтік жылымық» арқылы пайда болған әлеуметтік және саяси иллюзиялар, кеңес қоғамы қуана қабылдаған қоғамдық-саяси өмірдегі шығармашылық және әлеуметтік-саяси белсенділіктің, соның ішінде жастар арасындағы белсенділіктің өсуіне ықпал етті. Қазақстан қоғамында да ерекшеліктер болған жоқ. ХХ ғасырдың 60-80 жылдарында еліміздің бостандығы мен демократиялануы үшін күресте қазақтардың ұлттық-мәдени жаңғыруына дейін түрлі мақсаттар қоятын жастар ұйымдары пайда болды. Ашық және жасырын келіспеушілік Хрущев пен Брежнев кезеңдеріндегі әлеуметтік дамудың белгілі бір маркеріне айналды. Тарихнамалық шолуда авторлар КСРО-дағы өзгеше ойлаушылардың зерттеу тарихын қарастырады. Брежнев кезеңіндегі өзгеше ойлайтын жастар ұлттық дәстүрлер мен демократиялық құндылықтар жүйесін үйлестіруді, адамның жалпыадамзаттық құқықтары мен бостандықтарын насихаттауды жақтай отырып, қоғамдық-саяси өмірге жаңа өлшем енгізуге ұмтылғанын атап өткен. Зерттеудің өзектілігі микротарихтың үзінділеріне жүгіну қажеттілігімен байланысты, бұл наразылық қозғалыстарының қалай және неліктен пайда болғанын және өзін танытқанын, диссиденттің жалпы кеңес қоғамының, атап айтқанда, қазақ қоғамының қоғамдық-саяси өміріндегі дағдарыстық жағдайда жинақталған және қалыптасқан құбылыс ретінде түсінуге мүмкіндік береді. Мақалада 1978-1980 жылдары Қарағанды мемлекеттік университетінде пайда болған «Коммунарлық қозғалыс» астыртын жастар тобының құрылу және қызмет ету тарихын зерттеу мақсаты етіп қойылған. Архивтік құжаттар негізінде (Қарағанды облысының мемлекеттік архиві, Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің архиві және т.б.), «Движение коммунары» қозғалысының бұрынғы мүшелерімен сұхбат материалдары арқылы топтың пайда болу себептерін, көшбасшылардың ұстанымын, оның құрамын анықтаған. Осы кезеңде жастардың белең алған жағымсыз көріністерге (тамыр-таныстық, көлеңкелі экономика, сыбайлас жемқорлық) қарсы күресу әрекеті сәтсіз аяқталды. Осы жастар тобының Орталық Қазақстанда пайда болу себептері анықталды: ГУЛАГ жабылғаннан кейін көптеген бұрынғы саяси тұтқындар өмір сүрген ортаның аймақтық ерекшеліктері; ата-аналары саяси қуғын-сүргінге ұшыраған қозғалыс көшбасшысы мен мүшелерінің отбасы тарихы; қозғалыста студенттер партия жариялаған ұрандар мен «дамыған социализмнің» шындықтары арасындағы қарама-қайшылыққа наразы болған ең білімді және белсенді жастар тобының өкілдері ретінде болды (жалпы тапшылық, ұрлық пен талан-таражыға салу, әлеуметтік әділетсіздік, билік номенклатурасының артықшылықтары және т.б. қоғамда белсенді түрде көріне бастады). Жастардың қарсыласу жағдайлары мен билік пен күш құрылымдарының топ жетекшілері мен мүшелеріне қысымы толығымен зерттеліп, «Движение коммунары» тобының негізгі қайраткерлерінің тағдырлары көрсетілген.