Abstract
Түйін Ірі қара малдың (ІҚМ) инфекциялық ринотрахеитінің эпизоотиясы Қазақстандағы мал шаруашылығына елеулі қауіп төндіреді. Бұл зерттеу жұмысында 2024 жылы серологиялық және молекулалық диагностика әдістерін қолдана отырып алынған мәліметтер негізінде ірі қара малдың ИРТ таралуын кешенді талдау ұсынылған. Иммуноферменттік талдау (ИФТ) және нақты уақыт полимеразды тізбекті реакция (НУ-ПТР) әдістерінің сезімталдығы мен ерекшелігі бағаланды. Серологиялық әдістер жануарлар арасында ІҚМ ИРТ-ның жоғары серопреваленттілігін, сондай-ақ ИФТ-ның жоғары сезімталдығын көрсетті, бұл статистикалық маңызды нәтижелермен расталады (p < 0,05). Атап айтқанда, ИФТ 90% сезімталдықты және 95% ерекшелігін көрсетті, бұл оны табындарды жаппай скринингтің сенімді құралына айналдырды. НУ-ПТР белсенді инфекциялардың аз мөлшерін анықтады, бұл көптеген жануарларда аурудың жасырын өту түрін көрсетеді. Біздің зерттеуімізде белсенді инфекциялар зерттеуге алынған жануарлардың жалпы санының тек 5% ғана балау қойылды, дегенмен серопозитивтілік 60% құрады. Бұл көптеген жануарлардың вирустың жасырын тасымалдаушысы болуына және аурудың клиникалық белгілерін көрсетпеуіне байланысты болуы мүмкін, бірақ табындағы басқа сау жануарларға қауіп төндіреді. ИФТ мен НУ-ПТР арасындағы корреляция әлсіз болып шықты (r = 0.453), бұл осы сынақтардың диагностикалық сипатындағы айырмашылықтарды көрсетеді. ИФТ алдыңғы инфекциялар мен иммундық жауап туралы ақпарат бергенімен, НУ-ПТР белсенді вирусты анықтауға бағытталған. Бұл айырмашылық эпизоотиялық ахуалды дәлірек түсіну үшін кешенде екі әдісті де қолданудың маңыздылығын көрсетеді. Алынған деректер Қазақстандағы ІҚМ ИРТ эпизоотиялық ахуалын дәлірек бағалау және эпидемиологиялық бақылау үшін кешенді тәсілді қолдану қажеттігін көрсетеді. Ауруды айтарлықтай азайту және инфекцияның таралуын болдырмау үшін серологиялық және молекулалық диагностиканың нәтижелерін ескеретін вакцинация, бақылау және бақылау стратегияларын әзірлеу ұсынылады. Сондай-ақ, ветеринарлық мамандар мен фермерлерді инфекциялық ринотрахеитті ерте анықтау және мал шаруашылығындағы ауруларды тиімді басқару әдістері бойынша оқытуға назар аудару қажет. Қорытындылай келе, одан әрі зерттеулер қарқынды мал шаруашылығы жағдайында ІҚМ ИРТ экономикалық шығындарымен байланысты тәуекелдерді азайтуды зерттеуге, сондай-ақ жануарлар популяциясындағы генетикалық факторлардың жұқпалы ауруларға бейімділігіне әсерін бағалауға бағытталуы мүмкін.