Abstract
Бұл мақала «қыпшақ» атауының шығу тарихын зерттеуге арналған. Қазақстан территориясын мекендеген түркі тілдес ру-тайпалардың арасында қыпшақтардың қазақ халқының қалыптасуы үдерісінде алатын орны айрықша және саяси тарихында да аса маңызға ие болған бірден-бір мемлекет. Мақалада қыпшақ тайпаларының «қыпшақ», «половцы», «кумандар» және т.б әртүрлі атауларының шығу тегі нұсқалары қарастырылады. Қыпшақ атауының пайда болуы туралы шетелдік және отандық тарихшылар мен лингвистердің ұсынған тұжырымдары мен теорияларға ғылыми негізде талдаулар жасалады. Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін тарихымыз жаңа бағыт алып, көптеген зерттеулер жаңаша көзқарас тұрғысынан бағыт алуда. Солардың ішінде қазақ халқының қалыптасуында ерекше рөл атқарған ру-тайпалар тарихы. Қазақстан территориясын мекендеген көптеген тайпалық одақтар мен мемлекеттер еліміздің түптамырының қалыптасуына үлкен әсерін тигізді. Сондай саяси бірлестіктің бірі – Қыпшақ тайпасы және олар құрған Қыпшақ мемлекеті болды. Тарихи-географиялық аймақ Дешті Қыпшақты мекендеп, түркі ру-тайпаларының арасында саяси жағынан қуатты, саны жағынан көп болған Қыпшақтардың төл атауы «қыпшақ» этнонимінің шығу тарихын зерттеу тек қана отандық тарихшылар емес, сонымен қатар шетелдік тарихшылар мен лингвистердің назарын аудартты. Зерттеу мақаламызда «қыпшақ» атауының шығу тарихы мен мағынасын қарастыру мақсат етілді. Қыпшақ атауының пайда болу тарихы, саяси байланыстары туралы деректер қазақ тарихы үшін құнды болып табылады. Себебі тарихи деректерге сүйенсек, қазақ атауының қалыптасуына қыпшақ этникалық тобы өз әсерін тигізді. Оған себеп, қазақ тілі нақ осы қыпшақ тіл тобына жататындығы. Қыпшақ мемлекеті құлағанымен, оның құрмындағы тайпалар өмір сүруін жалғастырды. В статье рассматривается происхождение названий кыпчакского этноса «кыпчак», «половцы», «куманы» и др. На научной основе анализируются выводы и теории, предложенные зарубежными и отечественными историками и лингвистами о происхождении кыпчакского названия. Среди тюркоязычных племен, населяющих территорию Казахстана, кипчаки — единственное государство, занимающее особое место в процессе формирования казахского народа и имеющее большое значение в его политической истории. После обретения нашей страной независимости наша история приняла новое направление, и многие исследования направляются с новой точки зрения. Среди них история племен, сыгравших особую роль в формировании казахского народа. Многие племенные союзы и государства, населявшие территорию Казахстана, оказали большое влияние на формирование корней страны. Одним из таких политических союзов было племя кыпчаков и образованное ими кыпчакское государство. Исследование происхождения этнонима «кипчак», исконного названия кыпчаков, проживавших в историко-географической области Дешти-кыпчаков и имевших политическое влияние и многочисленность среди тюркских племен, привлекло внимание не только отечественных историков, но и зарубежные историки и лингвисты. Наша исследовательская статья призвана рассмотреть историю и значение названия «кыпчак». Для истории Казахстана ценны сведения об истории названия Кыпчак и его политических связях. Потому что по историческим данным свое влияние на формирование казахского имени оказал кыпчакский этнос. Причина этого в том, что казахский язык принадлежит к этой кыпчакской языковой группе. Несмотря на распад Кыпчакского государства, племена, входившие в его состав, продолжали жить. Они долго боролись за независимость своей земли и страны, начиная с таких кыпчакских героев, как Башман, Баян и Жику. До монгольского нашествия племена, проживавшие на территории Казахстана, имели общий язык и культуру. The article examines the origin of the names of the Kipchak ethnic group "Kipchak", "Polovtsy", "Kumans", etc. The conclusions and theories proposed by foreign and domestic historians and linguists about the origin of the Kipchak name are analyzed on a scientific basis. Among the Turkic-speaking tribes inhabiting the territory of Kazakhstan, the Kipchaks are the only state that occupies a special place in the process of formation of the Kazakh people and has great significance in its political history. After the independence of our country, our history took a new direction, and many studies are directed from a new point of view. Among them is the history of tribes that played a special role in the formation of the Kazakh people. Many tribal unions and states that inhabited the territory of Kazakhstan had a great influence on the formation of the country's roots. One of these political unions was the Kypchak tribe and the Kypchak state. The study of the origin of the ethnonym "Kipchak", the original name of the Kipchaks, who lived in the historical-geographical region of Deshti-Kipchaks and had political influence and large numbers among the Turkic tribes, attracted the attention of not only domestic historians, but also foreign historians and linguists. Our research article is designed to consider the history and meaning of the name "Kipchak". For the history of Kazakhstan, valuable information about the history of the name Kypchak and its political connections. Because according to historical data, the Kypchak ethnos exerted its influence on the formation of the Kazakh name. The reason for this is that the Kazakh language belongs to this Kypchak language group. Despite the collapse of the Kipchak state, the tribes that were part of it continued to live. They fought for the independence of their land and country for a long time, starting with such Kipchak heroes as Bashman, Bayan and Zhiku. Before the Mongol invasion, the tribes living on the territory of Kazakhstan had a common language and culture.