Abstract
Қазақ тілінің фонетикасы ұзақ уақыт бойы орыс тілінің фонологиялық заңдарының әсерінен кеңестік кезеңде айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Аталған өзгерістер түркі тілдер отбасына жататын қазақ тіліне тән ішкі фонетикалық заңдылықтарды орасан бұзды. Бұл тұрғыдан келгенде, қазақ фонологиясының ажырамас бөлігі болып табылатын және қазақ әліпбиін реформалауға қатысты талқылауларда басты ғылыми тақырып болып қала беретін сингармонизм (дыбыс үндестігі) қағидаты маңызды аспект болып табылады. Лингвистердің пайымдауынша, қазақ лексемалары мен ауызекі сипатта айтылып жүрген негізгі сөздер арасындағы фонетикалық алшақтық тілдің бірегей фонологиялық бірегейлігін толық сақтауға қауіп төндіріп ғана қоймай тілдің бірізділігіне қолайсыздық тудыратыны сөзсіз.Осы ықпалға қарамастан, қазақ тілінің фонетикалық тұтастығы 1991 жылы ел тәуелсіздік алғаннан кейін қандастардың тарихи отаны – Қазақстанға оралған Моңғолиядан келген этникалық қазақтар (қандастар) арасында салыстырмалы түрде жақсы сақталған. Бұл тілдік құбылысты зерттеу үшін 2023 жылы Ақмола облысы мен Астана қаласында тұратын Моңғолиядан оралған 22 жастан 70 жасқа дейінгі қандастар қатысқан эмпирикалық зерттеу жүргізілді. Құрылымдық сұхбат барысында жиналған тілдік материалды талдау дәстүрлі қазақ тіліне тән фонетикалық сипаттамалардың сақталуын анықтады. Оларға үздіксіз қолдану жатады аффрикат, қатты және жұмсақ дыбыстардың жүйелі ауысуы, сондай-ақ дауыссыздардың тән артикуляциялық ерекшеліктері. Бұл нәтижелер орыс тілінің ұзақ әсер етуі салдарынан Қазақстанда байқалған фонетикалық өзгерістерге қарағанда, қандастар арасындағы қазақ фонетикалық нормаларының тұрақтылығын көрсетеді. Бұл өзгерістер ғылыми зерттеу аясында жинақталған ғылыми негіздегі эмпирикалық материалдарға сараптама жасау арқылы анықталды.Зерттеу жұмысында осы кезге дейін өзінің ғылыми өзектілігін жоймай келе жатқан қазақ әліпбиін реформалауды тілге тән фонологиялық қағидаттармен үйлестіру қажеттігіне баса назар аудара отырып, тілді жаңғырту және тіл саясатын әзірлеу саласындағы фонетикалық зерттеулердің аса маңыздылығын атап көрсетеді. Сонымен қатар, ол көп тілді ортада фонетиканы сақтау туралы құнды түсініктер жиынына сараптама бере отырып, тіл мұрасын сақтаудағы қандастардың атқаратын ерекше рөлін айқын көрсетеді. Болашақта аталған социолингвистикалық факторлардың фонетикалық вариативтілікке әсерін егжей-тегжейлі зерделеп, іргелі толыққанды зерттеу жүргізіліп, тарихи түпнұсқалық фонетикалық құры-лымдарды қазіргі қазақ тіл білімі мен тіл саясатына да интеграциялау стратегияларын зерттеу қажеттілігі де туындайтыны айқын.