Аннотация
В настоящей статье представлено исследование состояния выученной беспомощности как симптома эмоциональных, мотивационных и поведенческих нарушений у школьников и студентов. Состояние выученной беспомощности впервые наблюдается в период школьного обучения и характеризует задержку психического развития, выраженную через эмоциональное реагирование на трудности, страх и боязнь трудностей, утрату или снижение самооценки, снижение концентрации и волевого усердия, преобладание мотивации избегания неудач. В настоящее время в отечественной науке идет интенсивное исследование механизмов проявления выученной беспомощности школьников и студентов, и выяснение ее влияния на когнитивные, поведенческие и мотивационные стадии развития. Отечественная психологическая наука испытывает потребности в изучение феномена выученной беспомощности и ее взаимозависимости от личностных особенностей школьников и студентов. Проведенный авторами теоретический анализ аспектов феномена выученной беспомощности раскрывает основные причины и механизмы ее формирования, негативного влияние на личность человека, определяя его мотивационные и поведенческие нарушения. Авторами данного исследования выявлено, что синдрому выученной беспомощности как предиктору задержки психического развития в школьном возрасте уделяется недостаточно внимания, поэтому возникают проблемы и противоречия в понимании психических нарушений, запущенности своевременного вмешательства и психокоррекции, что в итоге приводит к серьезным эмоциональным и поведенческим расстройствам. Авторское экспериментальное исследование позволило провести экспериментального исследования феномена выученной беспомощности у школьников в норме и при задержке психического развития, и также среди студентов, с целью выявления запущенного синдрома выученной беспомощности как предиктора психических нарушений. В процессе экспериментального исследования выявлены личностные черты школьников и студентов, повышающие риски формирования выученной беспомощности. Полученные результаты исследования свидетельствуют, что выученная беспомощность — это сложное и комплексное психическое состояние, характеризующиеся личностными изменениями в сфере мотивации, психоэмоциональной устойчивости и познавательной сферы личности. В качестве мер психологической профилактики авторы предлагают педагогам и психологам разрабатывать программы личностного роста для повышения мотивационных, когнитивных и эмоциональных аспектов для школьников и студентов, имеющих наибольшие риски формирования синдрома выученной беспомощности. Полученные результаты послужит базисом для разработки психокоррекционных мер в работе со школьниками с задержкой психического здоровья и психокоррекционной работе со студентами с синдромом выученной беспомощности. Ключевые слова: выученная беспомощность, дезадаптация, психодиагностика, мотивация, когниции, психическая устойчивость, воля, эмоции, школьники, студенты. Бұл мақалада оқушылар мен студенттердегі эмоционалды, мотивациялық және мінез-құлық бұзылыстарының симптомы ретінде үйренген дәрменсіздік жағдайын зерттеу ұсынылған. Үйренген дәрменсіздік жағдайы алғаш рет мектепте оқыту кезеңінде байқалады және қиындықтарға эмоционалды жауап беру, қиындықтардан қорқу және өзін- өзі бағалаудың жоғалуы немесе төмендеуі, ерік-жігердің төмендеуі, сәтсіздіктерден қашу мотивациясының басым болуы арқылы көрінетін психикалық дамудың кешігуін сипаттайды. Қазіргі уақытта отандық ғылымда оқушылар мен студенттердің үйренген дәрменсіздігінің көріну механизмдерін қарқынды зерттеу және оның дамудың когнитивті, мінез-құлық және мотивациялық кезеңдеріне әсерін анықтау жүргізілуде. Отандық психологиялық ғылым үйренген дәрменсіздік құбылысын және оның оқушылар мен студенттердің жеке ерекшеліктеріне тәуелділігін зерттеу қажеттіліктерін көрсетеді. Теориялық талдау жасаған авторлар үйренген дәрменсіздік құбылысының аспектілерін, оның қалыптасуының негізгі себептері мен механизмдерін, адамның жеке басына теріс әсерін, оның мотивациялық және мінез-құлық бұзылыстарын анықтайды. Осы зерттеудің авторлары мектеп жасындағы психикалық дамудың кешеуілдеуін болжаушы ретінде үйренген дәрменсіздік синдромына жеткілікті көңіл бөлінбейтіндігін анықтады. Сондықтан психикалық бұзылуларды түсінуде проблемалар мен қайшылықтар, уақтылы араласу мен психокоррекцияны елемеу, нәтижесінде ауыр эмоционалды және мінез-құлық бұзылыстарына әкеледі. Авторлық эксперименттік зерттеулер психикалық бұзылулардың болжаушысы ретінде үйренген дәрменсіздік синдромын анықтау мақсатында оқушылардың психикалық дамуы қалыпты және кешеуілдеген кезде, сондай-ақ студенттер арасында үйренген дәрменсіздік құбылысын экспериментпен зерттеуге мүмкіндік берді. Эксперименттік зерттеу барысында оқушылар мен студенттердің жеке қасиеттері анықталды, олар үйренген дәрменсіздіктің пайда болу қаупін арттырады. Зерттеудің нәтижелері үйренген дәрменсіздіктің мотивация, психоэмоционалды тұрақтылық және тұлғаның танымдық саласындағы жеке өзгерістермен сипатталатын күрделі психикалық күй екенін көрсетті. Психологиялық профилактика шаралары ретінде авторлар мұғалімдер мен психологтарға үйренген дәрменсіздік синдромын қалыптастыру қаупі жоғары оқушылар мен студенттер үшін мотивациялық, когнитивті және эмоционалды аспектілерді арттыру үшін тұлғалық өсу бағдарламаларын әзірлеуді ұсынады. Алынған нәтижелер психикалық денсаулығы кешеуілдеген оқушылармен жұмыс істеуде және үйренген дәрменсіздік синдромы бар студенттермен психокоррекциялық жұмыста психокоррекциялық шараларды әзірлеуге негіз болады. Түйінді сөздер: үйренген дәрменсіздік, бейімделу, психодиагностика, мотивация, когнитивтік, психикалық тұрақтылық, ерік, эмоция, мектеп оқушылары, студенттер. This article presents a study of the state of learned helplessness as a symptom of emotional, motivational, and behavioral disorders in schoolchildren and students. The state of learned helplessness is observed for the first-time during school education and characterizes mental retardation, expressed through emotional response to difficulties, fear and fear of difficulties, loss or decrease in self-esteem, decreased concentration and willful diligence, predominance of motivation to avoid failures. Currently, Russian science is intensively investigating the mechanisms of manifestation of learned helplessness of schoolchildren and students, and clarifying its impact on cognitive, behavioral, and motivational stages of development. Domestic psychological science has a need to study the phenomenon of learned helplessness and its interdependence with the personal characteristics of schoolchildren and students. The theoretical analysis of the aspects of the phenomenon of learned helplessness carried out by the authors reveals the main causes and mechanisms of its formation, the negative impact on a person's personality, determining his motivational and behavioral disorders. The authors of this study revealed that the learned helplessness syndrome as a predictor of mental retardation at school age is not given enough attention, so there are problems and contradictions in understanding mental disorders, neglect of timely intervention and psychocorrection, which eventually leads to serious emotional and behavioral disorders. The author's experimental study made it possible to conduct an experimental study of the phenomenon of learned helplessness among schoolchildren in normal and delayed mental development, and among students, in order to identify the neglected syndrome of learned helplessness as a predictor of mental disorders. During the experimental study, the personality traits of schoolchildren and students that increase the risks of the formation of learned helplessness were revealed. The results of the study indicate that learned helplessness is a complex and complex mental state characterized by personal changes in the sphere of motivation, psycho—emotional stability and cognitive sphere of personality. As measures of psychological prevention, the authors suggest that teachers and psychologists develop personal growth programs to increase motivational, cognitive, and emotional aspects for schoolchildren and students who have the greatest risks of developing a learned helplessness syndrome. The obtained results will serve as a basis for the development of psychocorrective measures in working with schoolchildren with mental health delay and psychocorrective work with students with learned helplessness syndrome. Keywords: learned helplessness, maladaptation, psychodiagnostics, motivation, cognition, mental stability, will, emotions, schoolchildren, students.