Аннотация
Мақалада Шұбаркөл кен орны мен Қарағанды көмір бассейні көмірлері және олардың күлдерінің минералогиялық және геохимиялық ерекшеліктері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – көмір мен ілеспе жыныстардағы сирек жер элементтері (СЖЭ) мен микроэлементтердің таралу заңдылықтарын анықтау және олардың қалыптасу факторларын бағалау. Зерттеу барысында СЭМ, ICP-MS және ИННА сияқты заманауи аналитикалық әдістер қолданылды. Нәтижесінде каолинит, кварц, пирит, сидерит минералдарының кең таралуы және СЖЭ әртүрлі деңгейде жинақталуы анықталды. Көмір құрамының қалыптасуына терригенді материал, магмалық және гидротермалдық процестер, сондай-ақ теңіздік жағдайлар әсер еткені көрсетілді. Зерттеудің жаңалығы – екі көмір бассейніндегі микроэлементтердің таралуын салыстырмалы бағалау және көмір күлін сирек металдардың әлеуетті көзі ретінде қарастыру This article examines the mineralogical and geochemical characteristics of coals and their ash from the Shubarkol deposit and the Karaganda Coal Basin. The aim of the study is to identify the distribution patterns of rare earth elements (REE) and trace elements in coal and associated rocks, as well as to assess the factors controlling their formation. Analytical methods including SEM, ICP-MS, and INNA were applied. The results reveal the widespread occurrence of minerals such as kaolinite, quartz, pyrite, and siderite, along with variable levels of REE accumulation. It is shown that coal composition was influenced by terrigenous input, as well as magmatic, hydrothermal, and marine processes. The novelty of the study lies in the comparative evaluation of trace element distribution in two coal basins and in considering coal ash as a potential source of rare metals В статье рассмотрены минералогические и геохимические особенности углей и их зол месторождения Шубарколь и Карагандинского угольного бассейна. Цель исследования – выявление закономерностей распределения редкоземельных элементов (РЗЭ) и микроэлементов в углях и сопутствующих породах, а также оценка факторов их формирования. В работе использованы современные аналитические методы: сканирующая электронная микроскопия (СЭМ), масс-спектрометрия с индуктивно связанной плазмой (ICP-MS) и инструментальный нейтронно-активационный анализ (ИННА). Установлено широкое распространение каолинита, кварца, пирита и сидерита, а также различия в уровнях накопления РЗЭ. Показано влияние терригенного материала, магматических и гидротермальных процессов, а также морских условий. Новизна исследования заключается в сравнительной оценке распределения микроэлементов в двух угольных бассейнах и рассмотрении угольной золы как потенциального источника редких металлов