Аннотация
Аутистік спектрі бұзылған (АСБ) балалардың әлеуметтік түсініктері мен қарым қатынас дағдыларын қалыптастыру олардың дамуындағы негізгі міндеттердің бірі болып табылады. Әлеуметтік әңгімелер (Social Stories™) – аутизм спектрі бұзылған балалардың әлеуметтік жағдайларды түсініп, күтілетін әрекетті меңгеруге көмектесетін қысқа әрі нақтыланған мәтіндер. Бұл мақалада әлеуметтік әңгімелерді мектеп жасына дейінгі балалармен қолдану тиімділігі, теориялық негіздері және тәжірибелік ұсыныстар талданады. Әлеуметтік әңгімелер туралы ғылыми әдебиетке (1991–2025 жж.) шолу жасалды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының дерегі бойынша 2021 жылы әлемде шамамен әр 127 адамның бірі аутизммен өмір сүреді. Әлеуметтік әңгімелер Carol Gray тарапынан 1991 жылы әзірленіп, әлеуметтік сигналдарды түсінуде қиындық көретін балаларға арналған оқиға мазмұнын ұсынады. Заманауи жүйелі шолу (бихевиоралдық өзгеріс бойынша әлеуметтік әңгімелерді пайдалану жайлы) әлеуметтік әңгімелердің деструктивті мінез құлықты азайту мен қажетті дағдыларды арттыруда тиімділігін көрсетеді: агрессия, дауыс көтеру, эмоцияларды ажырату, орындалу бойынша нұсқаулар және әлеуметтік жауап беру сияқты мінез құлықтарда оң өзгерістер байқалды. 2024 жылғы мета анализге сәйкес, әлеуметтік әңгімелердің мектеп жасына дейінгі балалар арасында талап етілетін іс әрекеттерді үйретуде пайдалы екені анықталған; мысалы, тіс тазалау қадамдарын орындауда әлеуметтік әңгіме интервенциясы дәстүрлі нұсқаулыққа қарағанда тиімді болып шықты (Z = 3,60; MD = 0,66; p < 0,001). Зерттеулердің басым бөлігі бір субъектілік дизайнға негізделген; бақылау топтары бар зерттеулер аз және әдістемелік қатері жоғары. Әлеуметтік әңгімелер аутистік спектрі бұзылған мектеп жасына дейінгі балалардың мінез құлқын қалыптастыру үшін қолжетімді және бейімделетін әдіс болып табылады. Олардың тиімділігі балалардың жеке ерекшеліктеріне сәйкес жазылған, оң тілді қолданатын және визуалды қолдаумен күшейтілген оқиғаларға байланысты. Нәтижелер ұзақ мерзімді әрі кең тәжірибе жинақтау үшін рандомизацияланған зерттеулермен нақтылануы тиіс. Авторлар әлеуметтік әңгімелерді цифрлық форматта әзірлеу, жергілікті мәдени тілдік ерекшеліктерге бейімдеу және отбасылар мен педагогтарға арналған оқу бағдарламаларын жасау жөнінде ұсыныстар береді.