Аннотация
Background: Unused and expired medicines pose both environmental and epidemiological risks, particularly when improperly disposed of by the public. Leading countries have implemented various models for the collection and safe disposal of pharmaceutical waste to mitigate harm to human health and the environment. This article presents a comparative analysis of international strategies for household medicine disposal, focusing on regulatory frameworks, public behavior, and program effectiveness. The need for systematic approaches in countries lacking established practices is emphasized. Objective. To compare international models of household medicine disposal, identify effective practices, regulatory approaches, and key challenges, and assess their relevance to public health and environmental safety. Search strategy. A targeted search of scientific and official literature was conducted for the period 2019–2025. Sources included PubMed, Scopus, and Google Scholar, as well as materials from international organizations (WHO, European Commission, OECD), national health authorities, and environmental agencies. The selection focused on peer-reviewed articles, regulatory documents, and analytical reports containing information on household medicine disposal practices, government policies, citizen involvement, and environmental impacts. Results and conclusions. Many countries have implemented government or pharmacy-based drug return programs. Their effectiveness depends on regulation and public engagement. In developing regions, such systems are lacking, increasing environmental risks. Structured medicine disposal is essential for health and environmental safety. Adapting successful international models is necessary where such systems are underdeveloped. Введение: Неиспользованные и просроченные лекарственные средства представляют экологическую и эпидемиологическую угрозу, особенно в условиях их неправильной утилизации населением. Ведущие страны мира внедряют различные модели сбора и обезвреживания фармацевтических отходов, направленные на минимизацию вреда здоровью и окружающей среде. Настоящая статья представляет сравнительный анализ международных стратегий утилизации лекарств на уровне населения, рассматривает нормативные подходы, поведение граждан и эффективность программ. Обоснована необходимость внедрения системного подхода в странах, где такая практика не развита. Цель. Сравнить зарубежные модели утилизации лекарственных средств на уровне населения, выявить эффективные практики, нормативные подходы и ключевые проблемы, а также оценить их значение для охраны здоровья и окружающей среды. Стратегия поиска. Для проведения обзора был осуществлён целенаправленный поиск научной и официальной литературы за период 2019–2025 годов. Использовались базы данных PubMed, Scopus и Google Scholar, а также материалы международных организаций (ВОЗ, Европейская комиссия, ОЭСР), национальных агентств здравоохранения и экологических платформ. Отбор включал рецензируемые статьи, нормативно-правовые документы и аналитические отчёты, содержащие данные о практике утилизации лекарств населением, государственном регулировании, вовлечённости граждан и экологических последствиях. Результаты и выводы. Во многих странах действуют государственные или аптечные программы возврата лекарств от населения. Эффективность обеспечивается нормативной базой и участием граждан. В развивающихся странах такие системы развиты слабо, что увеличивает экологические риски. Системная утилизация лекарств — важный компонент охраны здоровья и экологии. Необходима адаптация успешных международных практик в странах с недостаточно развитой инфраструктурой. Кіріспе: Пайдаланылмаған және мерзімі өткен дәрілік заттар халық тарапынан дұрыс жойылмаған жағдайда, экологиялық және эпидемиологиялық қауіп тудырады. Әлемнің дамыған елдері дәрі-дәрмек қалдықтарын жинау мен қауіпсіз түрде жою бойынша әртүрлі үлгілерді енгізуде, бұл қоғамдық денсаулық пен қоршаған ортаны қорғауға бағытталған. Бұл мақалада тұрғындар деңгейінде дәрілік заттарды кәдеге жарату бойынша халықаралық стратегиялардың салыстырмалы талдауы ұсынылады. Нормативтік тәсілдер, халықтың мінез-құлқы және бағдарламалардың тиімділігі қарастырылады. Мұндай тәжірибе дамымаған елдерде жүйелі тәсілді енгізу қажеттігі негізделеді. Мақсаты: Тұрғындар деңгейінде дәрілік заттарды жою бойынша шетелдік үлгілерді салыстыру, тиімді тәжірибелерді, нормативтік тәсілдерді және негізгі мәселелерді анықтау, сондай-ақ олардың қоғамдық денсаулық пен қоршаған ортаға әсерін бағалау. Іздеу стратегиясы: 2019–2025 жылдар аралығындағы ғылыми және ресми әдебиеттерге мақсатты іздеу жүргізілді. Дереккөздер ретінде PubMed, Scopus және Google Scholar мәліметтер базалары, сондай-ақ ДДСҰ, Еуропалық комиссия, ЭЫДҰ сияқты халықаралық ұйымдардың, ұлттық денсаулық сақтау органдары мен экологиялық агенттіктердің материалдары пайдаланылды. Таңдап алынған деректерге халық деңгейінде дәрі-дәрмектерді дұрыс жою тәжірибесі, мемлекеттік реттеу, азаматтардың қатысуы және экологиялық салдарлар туралы мәліметтері бар рецензияланған мақалалар, нормативтік құжаттар мен талдамалық есептер кірді. Нәтижелер мен қорытындылар: Көптеген елдерде халықтан дәрі-дәрмектерді қайтару бойынша мемлекеттік немесе дәріханалық бағдарламалар бар. Тиімділік нормативтік база мен халықтың қатысуына байланысты. Дамушы елдерде мұндай жүйелер жеткіліксіз, бұл экологиялық қауіптерді арттырады. Дәрі-дәрмектерді жүйелі түрде кәдеге жарату — денсаулық пен экологияны қорғаудың маңызды бөлігі. Мұндай тәжірибесі әлсіз елдерде халықаралық тиімді үлгілерді бейімдеу қажет.