Аннотация
Introduction. Rectal cancer constitutes a sizable share of the oncology workload. Reliable interpretation of long‑term trends requires disentangling demographic forces from genuine changes in age‑specific risk, particularly during program roll‑out and the service disruptions associated with COVID‑19. The aim of the study is to quantify the separate contributions of population size, age structure, and age‑specific risk to rectal cancer incidence in Kazakhstan, 2005–2024, partitioned into five phases: pre‑screening (2005–2010), early roll‑out (2011–2013), program stabilization (2014–2019), pandemic impact (2020–2021), and post‑pandemic recovery (2022–2024). Material and research methods. A population‑based retrospective study using the Ministry of Health Form No. 7 (ICD‑10: C19–C21). We applied a seven‑term decomposition with demographic components and risk‑related terms; here, “risk” denotes residual change in age‑specific incidence after removing demographic effects. Results. Over 2005–2024, 28,368 new cases were registered. The crude incidence rate (CR) increased from 7.80 to 9.13 per 100,000 (+1.34). Decomposition of CR yielded: ∑ΔA=+1.42, ∑ΔR=−0.05, ∑ΔRA=−0.03 (per 100,000), indicating a rise driven by population ageing with stable or slightly declining age-specific risks. By phase: 2005–2010 – declines in CR and ASR due to ΔR<0; 2011–2013 – screening-related “peak” (ΔR>0); 2014–2019 – CR rises while ASR falls, increase fully demographic; 2020–2021 – compensatory increase versus 2020, yet 2021 below 2019; 2022–2024 – CR rises with a “flat” ASR, contribution almost exclusively demographic. Age profile stable: ages 50–79 ≈80.7% of registrations. Conclusions. The upward drift in crude incidence is primarily demographic, while true risk variation is phase‑bound and program‑linked. Policy should prioritize resilient early‑detection pathways, surge capacity for endoscopy, and routine component‑based surveillance focused on ages 50–79. Введение. Рак прямой кишки вносит существенный вклад в суммарную нагрузку онкологических заболеваний. Корректная интерпретация временных рядов требует раздельной оценки демографических эффектов и подлинной динамики возраст‑специфического риска, особенно при развёртывании организованного скрининга и структурных ограничениях периода COVID‑19. Цель исследования: количественно разложить вклад демографических факторов (численность населения и возрастная структура) и возраст‑специфического риска в изменение заболеваемости раком прямой кишки в Казахстане в 2005-2024 гг., с анализом пяти фаз: доскрининговый этап (2005-2010), раннее развёртывание (2011-2013), стабилизация программы (2014-2019), пандемическое воздействие (2020-2021) и постпандемическое восстановление (2022-2024). Материалы и методы. Популяционное ретроспективное исследование на основе официальной отчётной формы № 7 Минздрава РК (МКБ‑10: C19–C21). Для оценки динамики числа случаев применено компонентное разложение с выделением семи факторов. Результаты. За 2005–2024 гг. зарегистрировано 28 368 первичных случаев. Грубый показатель заболеваемости (ГП) вырос с 7,80 до 9,13 на 100 000 (+1,34). Декомпозиция ГП: суммарно ∑ΔA=+1,42, ∑ΔR=−0,05, ∑ΔRA=−0,03 (на 100 000) – прирост обусловлен старением населения при стабильных/слегка снижающихся возрастных рисках. По этапам: 2005–2010 – снижение ГП и ВСП за счёт ΔR<0; 2011–2013 – скрининговый «пик» (ΔR>0); 2014–2019 – рост ГП при снижении ВСП, прирост полностью демографический; 2020–2021 – компенсаторный рост относительно 2020 г., но уровень 2021 г. ниже 2019 г.; 2022–2024 – рост ГП при «плоском» ВСП, вклад почти исключительно демографический. Возрастной вклад устойчив: 50–79 лет ≈80,7% всех регистраций. Выводы. Долгосрочный рост заболеваемости определяется главным образом старением и увеличением численности населения; изменения «истинного» риска носят кратковременный характер и совпадают с программными и организационными сдвигами. Рекомендуется внедрять устойчивое компонентное наблюдение, планировать резерв мощности эндоскопии и фокусировать профилактику на когортах 50–79 лет. Кіріспе. Тік ішек қатерлі ісігі онкологиялық қызметтің елеулі бөлігін құрайды. Ұзақ мерзімді динамиканы дұрыс түсіндіру үшін демографиялық әсерлерді жас‑ерекшелік қауіптің нақты өзгерісінен ажырату қажет, әсіресе скринингті енгізу және COVID‑19 кезіндегі қызметтің шектелуі жағдайында. Зерттеу мақсаты: 2005–2024 жж. Қазақстандағы тік ішек қатерлі ісігінің аурушаңдығына халық саны, жас құрылымы және жас‑ерекшелік қауіптің үлесін бөлек‑бөлек сандық бағалау; кезеңдік талдау: скринингке дейінгі (2005–2010), бастапқы енгізу (2011–2013), бағдарламаның тұрақтануы (2014–2019), пандемиялық әсер (2020–2021) және постпандемиялық қалпына келу (2022–2024). Зерттеу материалдары мен әдістері. ҚР ДСМ № 7 нысанының (МКБ‑10: C19–C21) деректеріне негізделген ретроспективті популяциялық зерттеу. Жеті компоненттен тұратын компоненттік декомпозиция қолданылды: демографиялық және ауру даумуы қауіпіне байланысты. Нәтижелері. 2005–2024 жж. аралығында 28 368 жаңа жағдай тіркелді. Қатаң аурушаңдық (ҚА) көрсеткіші 7,80-ден 9,13-ке дейін (100 000 тұрғынға; +1,34) өсті. Декомпозиция: ∑ΔA=+1,42, ∑ΔR=−0,05, ∑ΔRA=−0,03 (100 000 тұрғынға) – өсу халықтың қартаюымен түсіндіріледі, ал жас-ерекшелік тәуекел тұрақты немесе сәл төмендеуде. Кезеңдер бойынша: 2005–2010 – ҚА және жасқа стандартталған аурушаңдық (ЖСА) төмендеуі, ΔR<0; 2011–2013 – скринингке байланысты «шақпақ» (ΔR>0); 2014–2019 – ҚА өсіп, ЖСА төмендейді, өсім толықтай демографиялық; 2020–2021 – 2020 жылмен салыстырғанда өтемдік өсу, бірақ 2021 деңгейі 2019-дан төмен; 2022–2024 – «тегіс» ЖСА аясында ҚА-ның өсуі, үлес дерлік тек демографиямен анықталады. Жас құрылымы тұрақты: 50–79 жас ≈80,7% тіркелімдер. Тұжырымдар. Жалпы аурушаңдықтағы өсімнің басым бөлігі демографиялық факторлармен түсіндіріледі; нақты қауіптің өзгерісі қысқа мерзімді және бағдарламалық өзгерістермен байланысты. Эндоскопиялық қызметтің өткізу қабілетін күшейту және 50–79 жас топтарына бағытталған компоненттік мониторингті жүйелі жүргізу қажет.