Аннотация
Кіріспе. Дәрілік емес санаторийлік-климаттық тәсілдер (акватерапия, климато-/бальнеотерапия, спелео-/галотерапия) тұрақты ағымдағы созылмалы обструктивті өкпе ауруы (СОӨА) кезінде стандартты өкпелік оңалтуды толықтырушы ретінде қарастырылады, алайда дәлелді база жеткіліксіз және фрагментарлы. Мақсаты. Тұрақты СОӨА бар науқастарда санаторийлік-климаттық және сабақтас араласулардың өкпе функциясына, жүктемеге төзімділікке және өмір сапасына ықпалын бағалау. Материалдар мен әдістер. PRISMA 2020 қағидаттарына сәйкес жүйелі шолу жүргізілді. Іздеу дерекқорлары: PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science, Cochrane Library; жариялану жылы бойынша шектеусіз; соңғы іздеу – 2025 ж. Тұрақты СОӨА бар науқастарды қамтыған рандомизацияланған бақылатын зерттеулер (РБЗ), бақыланатын және проспективті дейін/кейінгі зерттеулер енгізілді; араласулар: акватерапия/суда жаттығулар, таулы климатотерапия/санаторийлік бағдарламалар, спелео-/галотерапия; салыстырмалы топ: стандартты терапия/оңалту немесе оның болмауы. Алғашқы нәтижелер: FEV1, 6 минуттық жүру сынамасы (6MWT) және оның эквиваленттері, SGRQ/CAT/SF-36 сауалнамалары. Жүйелі қателіктердің тәуекелі: RoB-2/ROBINS-I құралдарымен бағаланды. Нәтижелер. Барлығы 316 жазба анықталып, 9 зерттеу енгізілді: 4 РБЗ, 3 бақыланатын, 2 квази-эксперименттік; зерттеулер географиясы: Словакия (3), Бразилия (2), Ресей (2), Швеция (1), Иран (1). FEV1: 3 зерттеуде жақсару байқалды (біреуінде әсер көлемі η2=0,218; біреуінде p<0,001); 1 РБЗ-де әсер болмады; тағы 2 жұмыста FEV1 өлшенгенімен, нәтижелері көрсетілмеген. 6MWT және оның эквиваленттері: 6 зерттеуде жақсару (біреуінде η2=0,771; бірнешеуінде p≤0,05); 2 зерттеуде деректер берілмеген. Өмір сапасы: 7 зерттеуде жақсару (SGRQ/SF-36), 1 РБЗ-де CAT бойынша бейтарап нәтиже. SGRQ бойынша минималды клиникалық маңызды айырмашылыққа (MCID) жету 1 зерттеуде көрсетілді: 81,1% (MCID 4) және 72,2% (MCID 7). Жағымсыз құбылыстар бойынша мәліметтер шектеулі. Негізгі тәуекелдер: шағын іріктемелер, толық емес рандомизация/соқырлау. Қорытынды. Санаторий-климаттық және су бағдарламалары тұрақты СОӨА бар науқастарда жүктемеге төзімділікті және өмір сапасын жүйелі түрде жақсартады; FEV₁ көрсеткішіне әсері тұрақсыз және ұзақ мерзімді протоколдарды талап етуі мүмкін. Негізгі кемшілік – нәтижелерді стандарттау, әсер көлемдерін (effect size)/MCID және қауіпсіздік (жағымсыз құбылыстар, өршулер). Сол себепті, кемінде 6–12 айлық бақылаумен және бірыңғай соңғы нүктелер жиынтығы болатын көлемді, жақсы жоспарланған РБЗ-лер қажет. Актуальность. Немедикаментозные санаторно-климатические подходы (акватерапия, климато-/бальнеотерапия, спелео/галотерапия) рассматриваются как дополнение к стандартной лёгочной реабилитации при хронической обструктивной болезни лёгких (ХОБЛ), но доказательная база фрагментарна. Цель. Оценить влияние санаторно-климатических и смежных вмешательств на функцию лёгких, толерантность к нагрузке и качество жизни у пациентов со стабильной ХОБЛ. Материалы и методы. Систематический обзор по PRISMA 2020. Поиск: PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science, Cochrane Library; без ограничений по году; последний поиск – 2025 г.Включались РКИ, контролируемые и проспективные до/после исследования со стабильной ХОБЛ; вмешательства: акватерапия/тренировки в воде, горная климатотерапия/санаторные программы, спелео/галотерапия; компараторы: стандартная терапия/реабилитация или её отсутствие. Первичные исходы: FEV1, 6MWT/эквиваленты, SGRQ/CAT/SF-36. Риск систематических ошибок: RoB-2/ROBINS-I. Результаты. Идентифицировано 316 записей; включено 9 исследований: 4 РКИ, 3 контролируемых, 2 квази-экспериментальных; география: Словакия (3), Бразилия (2), Россия (2), Швеция (1), Иран (1). FEV1: улучшение в 3 исследованиях (одно с эффект-размером η2=0,218; одно p<0,001); отсутствие эффекта – в 1РКИ; ещё в 2 работах FEV₁ измеряли, но не раскрыли результаты. 6MWT/экв.: улучшение в 6 исследованиях (в одном η2=0,771; в нескольких p≤0,05); в 2 работах данные не представлены. Качество жизни: улучшение в 7исследованиях (SGRQ/SF-36), нейтральный результат по CAT - в 1 РКИ. Достижение MCID по SGRQ сообщено в 1исследовании: 81,1%(MCID 4) и 72,2% (MCID 7). Отчётность по нежелательным явлениям и обострениям отсутствует или эпизодическая. Основные источники риска: малые выборки, неполная рандомизация/ослепление, неполная отчётность базовых и постинтервенционных значений. Выводы. Санаторно-климатические и водные программы при стабильной ХОБЛ последовательно улучшают толерантность к нагрузке и качество жизни; эффект на FEV₁ менее устойчив и вероятно требует более длительных протоколов. Ключевой дефицит - стандартизация исходов, эффект-размеры/MCID и безопасность (НЯ, обострения). В этой связи, нужны крупные, хорошо спланированные РКИ с последующим наблюдением ≥6–12 месяцев и унифицированным набором конечных точек. Background. Non-pharmacological sanatorium-climatic approaches (aquatic therapy, climate-/balneotherapy, speleo-/halotherapy) are considered as adjuncts to standard pulmonary rehabilitation in chronic obstructive pulmonary disease (COPD), but the evidence base remains fragmented. Aim. To evaluate the impact of sanatorium-climatic and related interventions on lung function, exercise tolerance, and quality of life in patients with stable COPD. Materials and Methods. Systematic review according to PRISMA 2020. Databases searched: PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science, Cochrane Library; no year restrictions; last search the year 2025. Included RCTs, controlled, and prospective pre-/post-studies in stable COPD; interventions: aquatic therapy/exercise in water, mountain climate therapy/sanatorium programs, speleo-/halotherapy; comparators: standard therapy/rehabilitation or none. Primary outcomes: FEV1, 6MWT/equivalents, SGRQ/CAT/SF-36. Risk of bias: RoB-2/ROBINS-I. Results. A total of 316 records were identified; 9 studies included: 4 RCTs, 3 controlled (including semi-randomized/pilot), 2 quasi-experimental; locations: Slovakia (3), Brazil (2), Russia (2), Sweden (1), Iran (1). FEV1: improvement in 3 studies (one with effect size η2=0.218; one p<0.001); no effect in 1 RCT; in 2 studies FEV₁ was measured but results not reported. 6MWT/equivalents: improvement in 6 studies (one η2=0.771; several p≤0.05); in 2 studies data not presented. Quality of life: improvement in 7 studies (SGRQ/SF-36), neutral CAT result in 1 RCT. Achievement of MCID for SGRQ reported in 1 study: 81.1% (MCID 4) and 72.2% (MCID 7). Reporting of adverse events and exacerbations was absent or sporadic. Main sources of bias: small sample sizes, incomplete randomization/blinding, incomplete reporting of baseline and post-intervention values. Conclusions. Sanatorium-climatic and aquatic programs in stable COPD consistently improve exercise tolerance and quality of life; effects on FEV₁ are less stable and may require longer intervention protocols. Key gaps include outcome standardization, effect sizes/MCID, and safety (adverse events, exacerbations). Large, well-designed RCTs with ≥6–12 months follow-up and standardized endpoints are needed.