Аңдатпа
В настоящей статье представлены результаты экспериментального исследования по формированию стрессоустойчивости подростка средствами сценического искусства в учреждении основного и дополнительного образования. Целью научного исследования являлось выявление и обоснование сущности психологического и педагогического потенциала сценического искусства как совокупность условий позитивного влияния на формирование стрессоустойчивости школьников. На начальном этапе научного исследования были выявлены особенности стрессоустойчивости подростков, занимающихся и не занимающихся видами сценического искусства. Это означало определение личностной и ситуативной тревожности, тревоги, индивидуально-психологических особенностей и склонности к агрессивному и депрессивному поведению подростков. В ходе экспериментального исследования были обнаружены существенные различия в показателях стрессоустойчивости, тревожности, депрессивности и агрессивности между подростками, вовлеченными в виды сценического искусства и контрольной группой подростков, не занятых видами сценического искусства. Методики исследования: тест на определение уровня личностной и ситуативной тревожности испытуемых (шкала Спилбергера–Ханина), Личностная шкала проявления тревоги» (Дж.Тейлор, адаптация Т.А.Немчинова), Шкала оценок педагогом индивидуально- психологических особенностей учащихся (Я. Стреляу). Полученные экспериментальные результаты свидетельствую о наличии высокого и среднего уровней стресса у подростков, не занятых видами сценического искусства. Но и у занятых различными видами сценического искусства также выявлен средний уровень стресса, но в меньшей степени, чем у первых респондентов контрольной группы. На основании подученных данных исследования можно сделать вывод о высокой подверженности стрессу и низком уровне сформирования стрессоустойчивости у подростков по причине отсутствия психологических и педагогических условий сопровождения подростков при их занятии различными видами сценического искусства. Ключевые слова: стрессоустойчивость, сценическое искусство, подростки, стресс, тревожность, депрессивность, агрессия, эмоциональное благополучие. Бұл мақалада негізгі және қосымша білім беру мекемесінде сахналық өнер арқылы жасөспірімнің күйзеліске төзімділігін қалыптастыру бойынша эксперименттік зерттеудің нәтижелері берілген. Ғылыми зерттеудің мақсаты мектеп оқушыларының күйзеліске төзімділігін қалыптастыруға оң әсер ету жағдайларының жиынтығы ретінде сахналық өнердің психологиялық-педагогикалық әлеуетінің мәнін анықтау және негіздеу болды. Ғылыми зерттеулердің бастапқы кезеңінде сахналық өнерге тартылған және тартылмаған жасөспірімдердің күйзеліске төзімділік ерекшеліктері анықталды. Бұл жеке және ситуациялық алаңдаушылықты, алаңдаушылықты, жеке психологиялық сипаттарды және жасөспірімдердегі агрессивті және депрессиялық мінез-құлыққа бейімділікті анықтауды білдіреді. Эксперименттік зерттеу барысында сахналық өнермен айналысатын жасөспірімдер мен сахналық өнермен айналыспайтын жасөспірімдердің бақылау тобы арасындағы күйзеліске төзімділік, алаңдаушылық, депрессия және агрессия көрсеткіштері бойынша айтарлықтай айырмашылықтар анықталды. Зерттеу әдістері: субъектілердің жеке және ситуациялық алаңдаушылық деңгейін анықтауға арналған тест (Спилбергер-Ханин шкаласы), Жеке мазасыздану шкаласы (Дж. Тейлор, Т.А.Немчинов бойынша бейімделу), Мұғалімнің оқушылардың жеке психологиялық ерекшеліктерін бағалау шкаласы (Я. Стреляу) ). Алынған эксперимент нәтижелері сахналық өнермен айналыспайтын жасөспірімдерде жоғары және орташа күйзелістің болуын көрсетеді. Бірақ сахналық өнердің әртүрлі түрлерімен айналысатындар да стресстің орташа деңгейін көрсетті, бірақ бақылау тобындағы бірінші респонденттерге қарағанда аз дәрежеде. Алынған зерттеу деректеріне сүйене отырып, жасөспірімдердің сахналық өнердің әртүрлі түрлерімен айналысу кезінде оларды сүйемелдеуіне психологиялық-педагогикалық жағдайлардың болмауынан жасөспірімдердің күйзеліске бейімділігі жоғары және күйзеліске төзімділік деңгейі төмен екендігі туралы қорытынды жасауға болады. Түйінді сөздер: күйзеліске төзімділік, сахналық өнер, жасөспірімдер, стресс, алаңдаушылық, депрессия, агрессия, эмоционалдық салауаттылық. This article presents the results of an experimental study on the formation of stress resistance of adolescents by means of stage art in the institution of basic and additional education. The purpose of the scientific research was to identify and substantiate the essence of psychological and pedagogical potential of stage art as a set of conditions of positive influence on the formation of stress resistance of schoolchildren. At the initial stage of the scientific research the peculiarities of stress resistance of adolescents engaged and not engaged in stage art were identified. This meant the determination of personal and situational anxiety, anxiety, individual-psychological features and propensity to aggressive and depressive behavior of adolescents. In the course of the experimental study, significant differences were found in the indicators of stress tolerance, anxiety, depression and aggressiveness between the adolescents involved in stage art types and the control group of adolescents not involved in stage art types. Research methods: a test to determine the level of personal and situational anxiety of the subjects (Spielberger-Hanin scale), Personality scale of anxiety manifestation" (J.Taylor, adaptation of T.A.Nemchinov), The scale of teacher's evaluation of individual-psychological features of students (J. Streliau). The obtained experimental results testify to the presence of high and average stress levels in teenagers who are not engaged in stage arts. But the average level of stress was also revealed in those engaged in various types of stage art, but to a lesser extent than in the first respondents of the control group. On the basis of the research data it is possible to draw a conclusion about high exposure to stress and low level of formation of stress resistance in teenagers because of the lack of psychological and pedagogical conditions of support of teenagers in their occupation of various kinds of stage art. Key words: stress resistance, stage art, adolescents, stress, anxiety, depression, aggression, emotional well-being.