Аңдатпа
Мақалада мүмкіндігі шектеулі студенттер жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарына түсу кезінде кездесетін проблемалар шеңбері анықталады. Авторлар мүмкіндігі шектеулі адамдарға қолжетімді және сапалы жоғары білім беру елімізде қалып- тасқан әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық дамудың жоғары деңгейімен шартталғанын және адамдардың осы санатын ӛзін-ӛзі кәсіби анықтау және ӛзін-ӛзі жүзеге асыру, әлеумет- тік бейімделу және қоғамға интеграциялану құқығын қамтамасыз етудің мүмкін жол- дарының бірі болып табылатынын дәлелдейді. Мүмкіндігі шектеулі жандардың жоғары білім алу мүмкіндігін зерттеу және жоғары оқу орнына түсу кезінде мүмкіндігі шектеулі студенттердің нақты проблемаларын анықтау мақсатында авторлар педагогикалық университеттерде оқитын психофизикалық дамуы әртүрлі бұзылған студенттерге жүргізілген сауалнаманың сапалы талдауын қолданды. Нәтижесінде жоғары оқу орнының деңгейінде мүмкіндігі шектеулі студенттер үшін жоғары білімнің қолжетімділігінің неғұрлым тән ерекшеліктері мен проблемалары айқындалды. Психофизикалық дамуы бұзылған студенттер ЖОО-ға кірудің физикалық қиындықтарымен ғана емес, сонымен қатар ЖОО-да жүзеге асырылатын дайындық бағыттары, мамандықтар мен мамандандырулар туралы, кейіннен жұмысқа орналасу және мансаптық ӛсу мүмкін- діктері туралы және т. б. ақпараттандыруды қамтамасыз етудің тӛмен дәрежесімен байла- нысты елеулі кедергілерге тап болатыны анықталды. Болашақ талапкерлерді кедергісіз жүріп-тұру үшін ЖОО-ның барлық корпустары мен жатақханаларының физикалық қолжетімділік дәрежесі туралы, Мүмкіндігі шектеулі және мүгедек студенттерді ЖОО-да оқу кезінде қолдаудың әлеуметтік жеңілдіктері мен түрлері туралы жеткіліксіз хабардар ету тағы бір қиындық болып табылады. Тҥйін сӛздер: мүмкіндігі шектеулі адамдар, жоғары білім, инклюзивті білім, кәсіби бағдар. В статье определяется круг проблем, с которыми сталкиваются студенты с ограниченными возможностями при поступлении в организации высшего и послевузовского образования. Авторами убедительно доказывается, что предоставление доступного и качественного высшего образования лицам с ограниченными возможностями обусловлено сложившимся в стране высоким уровнем социально-экономического и общественного развития и является одним из возможных путей обеспечения данной категории лиц их права на профессиональное самоопределение и самореализацию, социальную адаптацию и интеграцию в общество. С целью исследования возможности получения высшего образования людьми с ограни- ченными возможностями и выявления реальных проблем студентов с ограниченными возмож- ностями при поступлении в вуз, авторами был применен качественный анализ опроса, который был проведен со студентами с различными нарушениями психофизического развития, обучаю- щихся в педагогических университетах. В результате были определены наиболее характерные особенности и проблемы доступности высшего образования для студентов с ограниченными возможностями на уровне самого вуза. Было обнаружено, что студенты с нарушениями психофизи-ческого развития сталкиваются не только с физическими трудностями доступа в вузы, но и встречают серьезные барьеры, связанные с низкой степенью обеспечения информиро- ванности о реализуемых в вузе направлениях подготовки, специальностях и специализациях, о возможностях последующего трудоустройства и карьерного роста и др. Еще одним затруднением является недостаточное информирование будущих абитуриентов о степени физической доступности всех корпусов и общежитий вуза для беспрепятственного перед- вижения, о социальных льготах и видах поддержки студентов с ограниченными возможностями и инвалидностью во время их обучения в вузе. Ключевые слова: лица с ограниченными возможностями, высшее образование, инклюзив- ное образование, профессиональная ориентация. The article defines the range of problems faced by students with disabilities when entering organizations of higher and postgraduate education. The authors convincingly prove that the provision of affordable and high-quality higher education to persons with disabilities is due to the high level of socio-economic and social development that has developed in the country and is one of the possible ways to ensure this category of persons their right to professional self-determination and self-realization, social adaptation and integration into society. In order to study the possibility of obtaining higher education by people with disabilities and to identify the real problems of students with disabilities when entering a university, the authors applied a qualitative analysis of a survey that was conducted with students with various disorders of psychophysical development studying at pedagogical universities. As a result, the most characteristic features and problems of accessibility of higher education for students with disabilities at the university level were identified. It was found that students with impaired psychophysical development face not only physical difficulties in accessing universities, but also face serious barriers associated with a low degree of awareness of the areas of training implemented at the university, specialties and specializations, opportunities for subsequent employment and career growth, etc. Another difficulty is the insufficient information of future applicants about the degree of physical accessibility of all buildings and dormitories of the university for unhindered movement, about social benefits and types of support for students with disabilities and disabilities during their studies at the university. Keywords: persons with disabilities, higher education, inclusive education, professional orientation.