Аңдатпа
Мақалада қазіргі қазақ әдебиеттану ғылымындағы өзекті мәселелердің бірі кеңестік ұстаныммен бағамдалған тарихи тақырыптағы шығармалар мен ондағы орталық кейіпкерлер жайлы пікірлерді зерттей отырып, жаңаша көзқараспен тұжырым жасалады. Себебі ХХ ғасырдың екінші жартысындағы қоғамдық-саяси оқиғалар әдебиетке өз әсерін тигізді. «Абай жолынан» басталған тарихи тақырыптағы шығармалардың осы тұста жаңаша сілкініс пен серпіліске ие болғаны, әдебиетке ерекше леп әкелгені І.Есенберлин шығармашылығынан айқын сезіледі. Жазушы шығармашылығының өзегіне айналған орталық кейіпкерлердің дені тарихи тұлғалар. Қаламгерлік қауқар тарихи тұлғаның рухани әлеуетіне үңілумен қатар, тұлғалық болмысына да жоғары ынтамен назар аударған. Тарихи романға арқау болған қазақ тарихында өзіндік орны бар даңқты қайраткер, талантты қолбасшы, үш жүздің басын қосқан Абылай ханның қазақ халқының біртұтастанып, қазақ хандығының нығаюына қосқан үлесін, тұлғалық әлеуетін тануда көркемдік шындық тұрғысынан бейнеленген қырларын жаңаша көзқарас тұрғысынан пайымдауды, талдауды қажет етеді. Тақырыптың өзектілігі осы мақсаттан туындайды. Мақалада роман-хроникадағы дәуір көрінісі мен Абылайдың тұлғалық әлеуетін танытудағы тарихи шындық пен көркемдік шындық арақатынасын қаламгердің көрсете алу мүмкіндігі тұжырымдалды. Тарихи тұлғаны бейнелеудегі көркемдік ізденіс пен шығармашылық шешім сараланды. Қаламгердің портрет жасаудағы шеберлігі мен монолог арқылы орталық кейіпкер психологиясын ашудағы ерекшелігі талданады. Ш.Уәлихановтың очеркінде, жыраулар толғауларындағы, ел аузындағы аңыз-әңгімелерде кездесетін Абылай ханға берілген сипаттаманың романдағы көрінісі айқындалды. Тарихи шығармалар жайлы кең көлемді зерттеулерді басшылыққа ала отырып, өзіндік тұжырым жасалды. Мақаланың теориялық және әдістемелік негізі көркем әдебиет пен тарихқа сүйеніп қисындалды. В статье рассматриваются произведение на историческую тематику, описываются центральные персонажи, актуальные проблемы современной казахской литературоведческой науки, сравнивая с советским периодом времени. Общественно-политические события второй половины ХХ века оказали свое влияние на литературу. Актуальность темы проистекает из этой цели. В статье сформулирована способность писателя показать соотношение исторической правды и художественной правды в представлении эпохи в роман- хронике и в проявлении личностного потенциала Абылая. Был проанализирован художественный поиск и творческое решение в изображении исторической личности. Анализируется мастерство писателя в создании портрета и его специфика в раскрытии психологии центрального персонажа через монолог. Если сравнить произведение на историческую тематику, например «Пути Абая» с творчеством И. Есенберлина, то отчетливо прослеживаются новые тенденции, сюжетные линии. Большинство центральных персонажей, ставших стержнем творчества писателя, являются историческими личностями. Писатель уделял большое внимание как духовному потенциалу исторической личности, так и личности. И. Есенберлин описал выдающегося деятеля, талантливого полководца, занявший свое место в истории казахского народа, Абылай-хана, внесший вклад в объединение казахского народа и укрепление Казахского ханства. Сам сюжет нуждается в осмыслении, анализе с новой точки зрения аспектов, отраженных в контексте художественной реальности, в познании личностного потенциала. Теоретическая и методическая основа статьи логична, все факты взяты из художественной литературы и истории, в статье были использованы очерки Ш. Уалиханова, рассказы о жырау, о легендах и рассказах, где был раскрыт образ Абылай-хана. При написании статьи был сделан собственный вывод, руководствуясь обширными исследованиями исторических произведений. The article examines the work on historical subjects, describes the central characters, the actual problems of modern Kazakh literary science, comparing it with the Soviet period of time. The socio-political events of the second half of the twentieth century had an impact on literature. The relevance of the topic stems from this goal. The article formulates the writer's ability to show the correlation of historical truth and artistic truth in the representation of the epoch in the novel chronicle and in the manifestation of Abylai's personal potential. The artistic search and creative solution in the depiction of a historical figure were analyzed. The author analyzes the writer's skill in creating a portrait and its specificity in revealing the psychology of the central character through a monologue. If we compare a work on a historical theme, for example, "The Ways of Abai" with the work of I.Yesenberlin, then new trends and storylines are clearly visible. Most of the central characters who have become the core of the writer's work are historical figures. The writer paid great attention to both the spiritual potential of the historical personality and the personality. I. Yesenberlin described an outstanding figure, a talented commander who took his place in the history of the Kazakh people, Abylai Khan, who contributed to the unification of the Kazakh people and the strengthening of the Kazakh Khanate. The plot itself needs to be comprehended, analyzed from a new point of view of aspects reflected in the context of artistic reality, in the knowledge of personal potential. The theoretical and methodological basis of the article is logical, all the facts are taken from fiction and history, the essays of Sh were used in the article. Ualikhanov, stories about zhyrau, about legends and stories where the image of Abylai Khan was revealed. When writing the article, my own conclusion was drawn, guided by extensive research of historical works.