Аңдатпа
Бұл мақалада ортағасырлық араб-парсы дереккөздерінде жазылған Қазақстан мен Өзбекстандағы топонимдер қарастырылады. Бұл топонимдерді зерттеу түркі халықтары туралы ортақ мәдени және тарихи ақпаратты, сондай-ақ сол дәуірдің негізгі экстралингвистикалық факторларын ашады. IX-XII ғасырлардағы шығыс дереккөздерінен лексикалық және семантикалық тұрғыдан жіктелген барлығы 250 топоним жиналды. Жұмыста жалпы ономастикадағы онимдердің лексикалық және семантикалық жіктелуі бойынша зерттеулерге ғылыми шолу, сондай-ақ араб-парсы тарихи құжаттары бойынша зерттеулер кіреді. Әдістемелік негізге лексикалық-семантикалық, салыстырмалы-диахрондық, контекстік және компоненттік талдаулар кіреді; бастапқы материал ежелгі географиялық атаулардан тұратындықтан, топтастыру, жіктеу және ішінара этимологиялық талдау да қолданылды. Бұл зерттеу осы топонимдердегі ежелгі түркі түбірлерінің негізгі мағыналарын зерттейді, бұл жалпы түркі семантикасын тарихи бағалауға мүмкіндік береді. Негізгі аналитикалық бағыт ежелгі топонимдердің лексикалық және семантикалық жіктелуін нақтылауға, олардың ортақ түркілік сәйкестігін анықтауға және олардың кеңістіктік таралуын картаға түсіруге бағытталған. Әлемге әйгілі Шығыс саяхатшыларының, соның ішінде әл-Яқуби, Ибн Хордадбех, Құдама, әл-Истахри, әл-Бакри және әл-Идрисидің (Әбу Абдулла Мұхаммед) еңбектеріндегі жеке есімдер мен географиялық терминдерден алынған топонимдер ішкі бөлімдерге бөлінді, нақты патшалар, хандар, тарихи тұлғалар, таулар, өзендер және қалалар сияқты уәждер арасында айқын айырмашылықтар болды. Бұл материал бұрын жиналмаған немесе жан-жақты талданбағандықтан, бұл ежелгі топонимдер мен олардың уәждерін анықтау тарихи топонимиканы жаңа деректермен байытады. Араб-парсы дереккөздеріндегі топонимдерді анықтау ортағасырлық халықаралық бағыттарды, кеңістіктік таралуды және трансонимдену арқылы қалыптасқан топонимдерді анықтау үшін өте маңызды. Сонымен қатар этнотопонимдер ІХ-ХІІ ғасырлар аралығында осы аймақтарды мекендеген тайпалар туралы құнды ақпаратты ашады. Талданған топонимдер қолжетімді тарихи деректер арқылы нақтыланады және олардың пайда болу себептері егжей-тегжейлі түсіндіріледі. Қолданыстағы ғылыми этимологияларға сүйене отырып, араб-парсы саяхатшылары әр жер үшін ұсынған қосымша контекст ұсынылады. Әрбір лексика-семантикалық тип үшін жіктеу санаттарын, топонимдерді және уәждерді көрсететін кестелер берілген. Жеке есімдер, тайпалық атаулар, географиялық терминдер, физикалық ерекшеліктер, әлеуметтік маңызы бар бейтарап сөздер және мағыналары күңгірт атаулар сияқты уәждерді зерттеу болашақ салыстырмалы зерттеулердің негізін қалайды. Бұл зерттеудің мақсаты – Шығыс дереккөздеріндегі ежелгі түркі топонимдеріне лексикалық және семантикалық талдау жүргізу, олардың таксономиясын жүйелеу және олардың тілдік, тарихи және мәдени ерекшеліктерін анықтау. Бұл зерттеудің өзектілігі түркі бірлігін белгілейтін тілдік материалдарды талдауда жатыр, өйткені ұлттар өздерінің жаһандық бірегейлігін анықтайды. Түптеп келгенде, алынған нәтижелер түркі топонимикалық семантикасын жүйелеуге және салыстырмалы лексикологиядағы болашақ зерттеулерді қолдауға негіз болады.