Аңдатпа
Введение. Проблема последствий деятельности бывшего Семипалатинского испытательного ядерного полигона остается актуальной, несмотря на его закрытие более тридцати лет назад. Исследования подтверждают сохранение негативного воздействия ядерных испытаний на окружающую среду и здоровье населения, проживающего на прилегающих территориях. Вместе с тем отдельные аспекты долгосрочного влияния радиационного воздействия на условия жизни и социальное самочувствие населения остаются недостаточно изученными, что определяет актуальность дальнейших исследований в данной области. Цель исследования – провести сравнительный анализ доступности медицинской помощи, самооценки состояния здоровья и удовлетворенности условиями жизни населения, проживающего на территориях с различным уровнем радиационного риска. Материалы и методы. Основной эмпирической базой исследования послужили данные социологического опроса, проведённого методом анкетирования. Включительно в рамках исследования были собраны и проанализированы данные по рассматриваемым регионам, включая официальную статистическую информацию Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан, а также сведения, предоставленные местными исполнительными органами. Результаты. Результаты исследования показали наличие существенных различий в самооценке здоровья и оценке качества жизни населения обследуемых территорий. Жители посёлка Аршалы, который не является пострадавшим от СИЯП в целом выше оценивают состояние собственного здоровья хорошо и реже сообщают о наличии хронических заболеваний. То- есть доля респондентов, считающих себя практически здоровыми либо не имеющих серьёзных заболеваний, составила 64,0%, тогда как в селе Караул, подвергшемся негативному воздействию ядерных испытаний, этот показатель ниже и равен 47,7%. Вместе с тем население Караула демонстрирует более высокий уровень удовлетворённости медицинским обслуживанием (77,9% против 59,5% в Аршалы) и доступностью чистой питьевой воды (87,2% против 62,2%). Полученные данные показывают, что, несмотря на более низкую самооценку здоровья у населения территории, подвергавшейся радиационному воздействию, её жители положительно оценивают качество и доступность основных социальных услуг. Полученные результаты свидетельствуют о сохранении долгосрочных медико-социальных последствий проживания в зоне радиационного риска, одновременно указывая на значимую роль доступности специализированной медицинской помощи и коммунальной инфраструктуры в формировании субъективной оценки качества жизни населения. Заключение. Проведенный анализ подтверждает, что между состоянием медицины и показателями заболеваемости, смертности населения в исследуемых районах СИЯП детерминирована комплексом факторов. Ключевую роль играет кумулятивный эффект исторического радиационного воздействия, географическая периферийность территорий и структурные диспропорции сельской экономики. Introduction. The problem of the consequences of the activities of the former Semipalatinsk nuclear test site remains relevant, despite its closure more than thirty years ago. Research confirms the continued negative impact of nuclear testing on the environment and the health of the population living in the surrounding areas. At the same time, certain aspects of the long-term impact of radiation exposure on the living conditions and social well-being of the population remain insufficiently studied, which determines the relevance of further research in this area. Aim of the study is to conduct a comparative analysis of the availability of medical care, self–assessment of the state of health and satisfaction with the living conditions of the population living in territories with different levels of radiation risk. Materials and methods. The main empirical basis of the study was the data of a sociological survey conducted by the questionnaire method. The study collected and analyzed data on the regions under consideration, including official statistical information from the Bureau of National Statistics of the Agency for Strategic Planning and Reforms of the Republic of Kazakhstan, as well as information provided by local executive authorities. Results. The results of the study showed significant differences in self-assessment of health and assessment of the quality of life of the population of the surveyed territories. Residents of the village of Arshaly generally rate their own health higher and are less likely to report the presence of chronic diseases. The share of respondents who consider themselves practically healthy or without serious illnesses was 64.0%, while in the village of Karaul this figure is 47.7%. At the same time, the population of Karaul demonstrates a higher level of satisfaction with medical care (77.9% versus 59.5% in Arshaly) and the availability of clean drinking water (87.2% versus 62.2%). The data obtained indicate that despite the lower self-assessment of the health of the population of the territory exposed to radiation, its residents positively assess the quality and accessibility of basic social services. The results obtained indicate the preservation of long-term medical and social consequences of living in a radiation risk zone, while pointing to the significant role of accessibility of medical care and communal infrastructure in forming a subjective assessment of the quality of life of the population. Conclusion. The analysis confirms that the relationship between the state of medicine and the morbidity and mortality rates of the population in the studied areas is determined by a complex of factors. The cumulative effect of historical radiation exposure, geographical peripherality of territories and structural imbalances of rural economy play a key role. Кіріспе. Бұрынғы Семей ядролық сынақ полигоны қызметінің проблемалық салдары отыз жылдан астам уақыт бұрын жабылғанына қарамастан өзекті болып қала беруде. Осы сала зерттеулері ядролық сынақтардың қоршаған ортаға және іргелес аумақтарда тұратын халықтың денсаулығына теріс әсерінің сақталғанын растайды. Бірақ, халықтың өмір сүру жағдайлары мен әлеуметтік әл-ауқатына радиациялық жағдайдың ұзақ мерзімді әсерінің жекелеген аспектілері жеткілікті зерттелмеген күйінде қалып отырғаны, бұл саладағы одан әрі зерттеулердің өзектілігі жоғары екендігінің айғағы. Зерттеудің мақсаты - радиациялық қауіп деңгейі әртүрлі аумақтарда тұратын халықтың өмір сүру жағдайлары, медициналық көмектің қолжетімділігі, өзінің денсаулық жағдайларын бағалауы және осы мәселелерге қанағаттануына салыстырмалы талдау. Материалдар мен әдістер. Зерттеудің эмпирикалық негізі социологиялық әдісіпен жүргізіліп жиналған сауалнама деректері болды. Зерттеу шеңберінде зерттеу өңірлері бойынша Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросының ресми статистикалық ақпараты, сондай-ақ жергілікті атқарушы органдар ұсынған деректері жиналды және талданды. Нәтижелер. Зерттеу нәтижелері зерттелініп отырған аймақтардағы тұрғындардың өз денсаулығын және өмір сүру сапасын бағалау деректері айтарлықтай айырмашылықтардың болуын көрсетті. Аршалы кентінің тұрғындары жалпы өз денсаулығының жай-күйін жоғары бағалайды және созылмалы аурулардың болуы туралы хабарлау аз. Өздерін іс жүзінде дені сау немесе ауыр сырқаты жоқ деп санайтын респонденттердің үлесі 64,0% құрады, ал Қарауыл ауылында бұл көрсеткіш 47,7% - ға ғана тең болуына қарамастан халықтың кейбір жағдайларға қанағаттану деңгейі жоғары болды, мысалы медициналық қызметке 77,9% қанағаттану деңгейін көрсетті (59,5%-Аршалы) және таза ауыз судың қол жетімділігіне қанағаттану деңгейі 87,2% (62,2%-Аршалы). Нәтижелер радиациялық әсерге ұшыраған аумақ халқының өзіндік денсаулығын бағалаудың көрсеткіші төмен болғанына қарамастан, тұрғындардың негізгі әлеуметтік қызметтердің сапасы мен қолжетімділігін оң бағалағаны байқалады. Алынған нәтижелер халықтың өмір сүру сапасын субъективті бағалауды қалыптастыруда медициналық көмек пен коммуналдық инфрақұрылымға қолжетімділіктің маңызды рөлін көрсете отырып, радиациялық тәуекел аймағында тұрудың ұзақ мерзімді медициналық-әлеуметтік салдарының сақталуын көрсетеді. Қорытынды. Радиациялық қауіп аумақтарындағы жүргізілген талдау зерттелінген аудандардағы халықтың сырқаттануы, өлім-жітім көрсеткіштері, медицина жағдайы факторлар кешенімен байланысты екендігін растайды. Бұнда радиациялық жағдайдың тарихи жиынтық әсері, аумақтардың географиялық перифериясы және ауыл экономикасының құрылымдық диспропорциясы шешуші рөл атқарады.