Аңдатпа
Мақалада жасанды интеллект технологияларының қарқынды дамуы жағдайында баланың құқықтарын қорғауға қатысты құқықтық қырлар жан-жақты қарастырылады. Қазақстан Республикасының заңнамасындағы кәмелетке толмаған тұлғалардың құқықтық мәртебесі – атап айтқанда, құқыққабілеттілік, әрекетқабілеттілік және баланың субъективтік құқықтары мәселелері – терең талдауға алынады. Балалардың құқықтарын қорғауға арналған институционалдық тетіктерге де назар аударылады. Олардың қатарына сот арқылы қорғану мүмкіндіктері, Балалар құқықтары жөніндегі уәкілетті органның қызметі мен халықаралық бақылау тетіктері жатады. Әсіресе цифрлық дәуірдің жаңа құқықтық сын-тегеуріндері айрықша мәнге ие: кәмелетке толмаған тұлғаларға қатысты дербес деректерді жинау мен өңдеу, алгоритмдерге негізделген кемсітушілік тәуекелі, мақсатты жарнамалар арқылы ықпал ету сынды өзекті мәселелер көтерілуде. Сондай-ақ, мақалада халықаралық стандарттар мен ұлттық заңнаманың салыстырмалы талдауы жүргізіледі. Атап айтқанда, балалардың деректерін қорғауға арналған Еуропалық Одақтың Жалпы деректерді қорғау регламенті (GDPR), 108+ Конвенциясы және ЕО-ның жасанды интеллектке қатысты регламенттерімен салыстырылады. Осы орайда Қазақстан Республикасының 2025 жылғы 17 қарашада қабылданған «Жасанды интеллект туралы» жаңа Заңының мазмұны зерделеніп, оның қорғалуы қажет тұлғалар тобына қатысты баптарына ерекше назар аударылады. Цифрлық ортада балалардың құқықтарын тиімді қорғау үшін құқықтық реттеуді жетілдіру жолдары ұсынылады. Бұл ұсыныстар БҰҰ Балалар құқықтары жөніндегі комитетінің №25 Жалпы ескертпесінің ұсынымдары негізінде жасалған. Түйін сөздер: бала құқықтары, жасанды интеллект, дербес деректер, цифрлық құқықтар, кәмелетке толмағандар, құқықтық қорғау, GDPR, Бала құқықтары туралы конвенция, Жасанды интеллект туралы заң.