Аңдатпа
Introduction. Local Bioethics Committees (LBCs) are an integral part of the system for protecting the rights and safety of participants in biomedical research. Their activities must align with international ethical standards while being adapted to the specific national context. In Kazakhstan, as in many countries with an emerging research infrastructure, the operation of LBCs faces several organizational and procedural challenges. Objective. This review aims to systematize international experience in the organization and functioning of Local Bioethics Committees and to explore the potential for its application in the context of the Republic of Kazakhstan. Search strategy. A systematic literature review was conducted using the PICO model. The main question addressed was, does the implementation of international practices (e.g., GCP training, process standardization, digitalization, and KPI monitoring) improve the performance of LBCs in countries with developing research systems, such as Kazakhstan, compared to existing approaches? Searches were performed in PubMed, Scopus, Web of Science, and eLibrary databases for the period 2020–2024. The analysis was guided by Donabedian’s quality assessment model (structure – process – outcome). Results. The review found that developed countries emphasize the standardization of application submission and review processes, digitalization of interactions, mandatory GCP (Good Clinical Practice) training for LBC members, and implementation of performance monitoring systems (KPIs). These approaches ensure a high level of transparency, timeliness of ethical review, and trust from the research community. Conclusions. The analysis of international experience demonstrates that practices such as process standardization, digitalization, mandatory GCP training for committee members, and systematic KPI monitoring significantly enhance the transparency, timeliness, and credibility of ethical review. These approaches can be successfully adapted to the Kazakhstani context, considering the national setting and existing research infrastructure. The use of Donabedian’s model enables a systematic evaluation and optimization of LBCs in terms of structure, processes, and expected outcomes. Adopting international practices may become a crucial step toward strengthening bioethical oversight in Kazakhstan and ensuring the proper protection of research participants’ rights. Введение. Локальные комитеты по биоэтике(далее- ЛКБ) являются неотъемлемым элементом системы защиты прав и безопасности участников биомедицинских исследований. Их деятельность должна соответствовать международным этическим стандартам и адаптироваться к контексту конкретной страны. В Казахстане, как и в ряде стран с формирующейся исследовательской инфраструктурой, работа ЛКБ сопровождается рядом организационных и процедурных вызовов. Цель. Целью настоящего обзора является систематизация международного опыта в области организации и функционирования локальных этических комитетов, а также определение возможностей его применения в условиях Республики Казахстан. Стратегия поиска. Использован систематический подход к отбору литературы с применением модели PICO. Улучшает ли внедрение международных практик (например, обучение GCP, стандартизация процессов, цифровизация и KPI) работу локальных этических комитетов в странах с развивающейся исследовательской системой, таких как Казахстан, по сравнению с существующими подходами? Поиск проводился в базах данных PubMed, Scopus, Web of Science и eLibrary за период 2020–2024 гг. Анализ осуществлялся с опорой на модель оценки качества Донабедиана (структура – процесс – результат). Результаты. Обзор выявил, что в развитых странах c особое внимание уделяется стандартизации процессов подачи и рассмотрения заявок, цифровизации взаимодействия, обязательному обучению членов ЛКБ принципам надлежащей клинической практики (good clinical practice-GCP), а также внедрению системы мониторинга показателей эффективности (KPI). Эти подходы обеспечивают высокую степень прозрачности, своевременность этической экспертизы и доверие со стороны исследователей. Выводы. Анализ международного опыта показал, что внедрение таких практик, как стандартизация процедур, цифровизация процессов, обязательное обучение членов ЛКБ принципам надлежащей клинической практики (GCP), а также систематический мониторинг показателей эффективности (KPI), способствует значительному повышению прозрачности, своевременности и доверия к этической экспертизе. Эти подходы могут быть успешно адаптированы в условиях Казахстана с учётом национального контекста и существующей исследовательской инфраструктуры. Опора на модель Донабедиана позволяет системно оценить и оптимизировать работу ЛКБ по параметрам структуры, процессов и ожидаемых результатов. Внедрение международных практик может стать важным шагом к повышению качества биоэтического надзора в Казахстане и обеспечению соблюдения прав участников исследований на должном уровне. Кіріспе. Жергілікті биоэтика комитеттер(ЖБК) биомедициналық зерттеулерге қатысушылардың құқықтары мен қауіпсіздігін қорғау жүйесінің ажырамас бөлігі болып табылады. Олардың қызметі халықаралық этикалық стандарттарға сай келуімен қатар, ұлттық ерекшеліктерге бейімделуі тиіс. Қазақстанда, басқа да зерттеу инфрақұрылымы дамып келе жатқан елдер сияқты, ЖБК жұмысы бірқатар ұйымдастырушылық және рәсімдік қиындықтарға тап болуда. Мақсаты. Бұл шолу жергілікті этикалық комитеттерді ұйымдастыру мен олардың жұмыс істеуіне байланысты халықаралық тәжірибені жүйелеуге және оны Қазақстан Республикасының жағдайында қолдану мүмкіндігін зерделеуге бағытталған. Іздеу стратегиясы. PICO моделін пайдалана отырып жүйелі әдеби шолу жүргізілді. Негізгі зерттеу сұрағы: халықаралық тәжірибелерді (мысалы, GCP бойынша оқыту, процестерді стандарттау, цифрландыру және тиімділік көрсеткіштерін (KPI) бақылау) енгізу, Қазақстан сияқты дамып келе жатқан зерттеу жүйесі бар елдердегі ЖБК қызметінің қазіргі тәсілдермен салыстырғанда жақсаруына ықпал ете ме? Іздеу PubMed, Scopus, Web of Science және eLibrary дерекқорларында 2020–2024 жылдар аралығында жүргізілді. Талдау Донабедианның сапаны бағалау моделі (құрылым – үдеріс – нәтиже) негізінде жүргізілді. Нәтижелер. Дамыған елдерде өтінімдерді беру мен қарау үдерістерін стандарттауға, өзара әрекеттестікті цифрландыруға, ЖБК мүшелеріне арналған GCP оқытуын міндетті етуге және тиімділік көрсеткіштерін (KPI) қадағалау жүйелерін енгізуге баса назар аударылады. Бұл тәсілдер этикалық сараптаманың ашықтығын, жеделдігін және ғылыми қауымдастық тарапынан сенімділікті қамтамасыз етеді. Қорытындылар. Халықаралық тәжірибені талдау үдерістерді стандарттау, цифрландыру, комитет мүшелеріне GCP бойынша міндетті оқыту және KPI жүйелі түрде бақылау сияқты тәжірибелердің этикалық сараптаманың ашықтығын, жеделдігін және сенімділігін айтарлықтай арттыратынын көрсетеді. Бұл тәсілдерді Қазақстан жағдайына бейімдеу, ұлттық ерекшеліктер мен қазіргі зерттеу инфрақұрылымын ескере отырып, сәтті іске асыруға болады. Донабедиан моделі құрылым, үдерістер және күтілетін нәтижелер тұрғысынан ЖБК-ті жүйелі түрде бағалауға және оңтайландыруға мүмкіндік береді. Халықаралық тәжірибені енгізу Қазақстандағы биоэтикалық бақылауды күшейту және зерттеу қатысушыларының құқықтарын тиісті деңгейде қорғау жолындағы маңызды қадам болмақ.