Аңдатпа
Introduction. Pathology of the cardiovascular system is the leading cause in the structure of the causes of death in all countries of the world in recent decades. The impact of ionizing radiation on the cardiovascular system is a complex process that includes various molecular and cellular mechanisms that lead to tissue damage and disruption of their functions. The aim of our research was the analysis and evaluation of modern literature data on the possible association between exposure to ionizing radiation and the development of diseases of cardiovascular system. Search strategy. For the search and analysis of scientific data, we used databases and web resources: MEDLINE, Pubmed, Google Scholar, Cyberleninka, and eLIBRARY. 124 literary sources were identified, of which 48 publications were the basis of the analytical material for this article. Results. The development of circulatory diseases due to radiation exposure is based on damage to the vascular intima, primarily in the coronary arteries, changes in the endothelium associated with the accumulation of reactive oxygen species, and low-intensity inflammation leading to the development of atherosclerosis. Acute radiation injury to the heart is associated with inflammation and mitochondrial dysfunction, while chronic radiation injury is associated with myocardial fibrosis. High doses of radiation to the cardiovascular system are typically associated with radiation therapy for cancers such as breast or lung cancer. Low doses of radiation are typical for radiation situations associated with occupational exposure to ionizing radiation, as well as for residents of radiation-contaminated, environmentally unfavorable areas due to nuclear weapons testing or radiation accidents. Conclusion. The results of the literature review demonstrate a clear link between radiation exposure over a wide range of doses and excess risks of circulatory diseases, primarily coronary heart disease, stroke, myocardial infarction, and hypertension. Введение. Патология сердечно-сосудистой системы является лидирующей причиной в структуре причин смерти во всех странах мира в последние десятилетия. Воздействие ионизирующего излучения на сердечно-сосудистую систему является сложным процессом, включающим разнообразные молекулярные и клеточные механизмы, приводящие к повреждению тканей и нарушению их функций. Целью исследования явился анализ и оценка современных литературных данных о возможной связи между воздействием ионизирующей радиации и развитием патологии сердечно-сосудистой системы. Стратегия поиска. Для поиска и анализа научных данных использовались базы данных и веб-ресурсы: MEDLINE, Pubmed, Google Scholar, Cyberleninka, eLIBRARY. Было выявлено 124 литературных источника, из которых 48 публикаций легли в основу аналитического материала данной статьи. Результаты. В основе развития болезней системы кровообращения при радиационном воздействии лежат повреждение интимы сосудов, в первую очередь, коронарных артерий, изменения в эндотелии, связанные с накоплением активных форм кислорода, а также малоинтенсивное воспаление, ведущее к развитию атеросклероза. Острое лучевое повреждение сердца связано с воспалением и митохондриальной дисфункцией, а хроническое с фиброзом миокарда. Высокие дозы облучения сердечно-сосудистой системы связаны, как правило, с лучевой терапией онкологических заболеваний, таких как рак молочной железы или рак легкого. Низкие дозы облучения характерны для радиационных ситуаций, связанных с профессиональным воздействием ионизирующей радиации, а также для жителей радиационно-загрязненных экологически неблагоприятных территорий вследствие испытаний ядерного оружия либо радиационных аварий. Заключение. Результаты обзора литературных источников свидетельствуют о связи между радиационным воздействием в широком диапазоне доз и избыточными рисками болезней системы кровообращения, в первую очередь, ишемической болезни сердца, инсультами, инфарктом миокарда и артериальной гипертензией. Кіріспе. Соңғы онжылдықтарда жүрек-қантамыр жүйесі патологиясы әлемнің барлық елдерінде өлім себептері құрылымында жетекші орын алады. Иондаушы сәулеленудің жүрек-қантамыр жүйесіне әсері — ұлпалардың зақымдануы мен олардың қызметінің бұзылуына әкелетін алуан түрлі молекулалық және жасушалық механизмдерді қамтитын күрделі үдеріс. Зерттеудің мақсаты – иондаушы радиацияның әсері мен жүрек-қантамыр жүйесі патологиясының дамуы арасындағы мүмкін байланысты сипаттайтын қазіргі заманғы әдеби деректерді талдау және бағалау. Іздеу стратегиясы. Ғылыми деректерді іздеу және талдау үшін MEDLINE, PubMed, Google Scholar, Cyberleninka, eLIBRARY деректер базалары мен веб-ресурстары пайдаланылды. 124 әдеби дерек анықталып, олардың ішінде 48 жарияланым осы мақаланың талдамалық материалының негізіне алынды. Нәтижелер. Радициялық әсер кезінде қанайналым жүйесі ауруларының дамуында ең алдымен коронарлық артериялар интима қабатының зақымдануы, белсенді оттегі түрлерінің жиналуымен байланысты эндотелий өзгерістері, сондай-ақ атеросклероздың дамуына алып келетін төмен қарқынды қабыну үрдістері маңызды рөл атқарады. Жедел радиациялық жүрек зақымдануы қабынумен және митохондриялық дисфункциямен байланысты болса, созылмалы зақымдану миокард фиброзына әкеледі. Жүрек-қантамыр жүйесінің жоғары дозада сәулеленуі көбінесе сүт безі обыры немесе өкпе обыры сияқты онкологиялық ауруларды сәулелік терапиямен емдеуге тән. Төмен дозалар, әдетте, иондаушы радиацияның кәсіптік әсерімен немесе ядролық қару сынақтары мен радиациялық апаттар салдарынан экологиялық қолайсыз, радиациялық ластанған аймақтарда тұратын халыққа тән. Қорытынды. Әдеби деректерге жасалған шолу радиациялық әсердің кең дозалық ауқымында жүрек-қантамыр жүйесі ауруларының, ең алдымен ишемиялық жүрек ауруы, инсульт, миокард инфарктісі және артериялық гипертензияның артық қаупімен сөзсіз байланысты екенін көрсетеді.