Аңдатпа
Background. Malignant neoplasms remain a leading cause of mortality worldwide, and early detection plays a critical role in patient outcomes. The COVID-19 pandemic disrupted oncology services, reducing detection rates and increasing the proportion of late-stage diagnoses. Regions with a history of environmental burden, such as the Abay Region in Kazakhstan, are particularly vulnerable. Given the limited availability of regional data in Central Asia, this study aimed to evaluate changes in the structure, detection, and cancer mortality in the Abay Region between 2020 and 2024 under the influence of the pandemic. Materials and Methods. Cancer data from the Abay Region (2020-2024) were analyzed using official statistics. The dataset included cancer incidence, staging, and mortality. Data were structured in long-table format and analyzed using Python (pandas, matplotlib, scipy.stats). Annual dynamics were assessed, with comparisons made between pre-pandemic and post-pandemic periods. The proportion of early- and late-stage diagnoses was also calculated. Statistical significance was assessed using the independent samples t-test at p < 0.05. Results. Between 2020 and 2024, 7,732 new cancer cases and 3,090 cancer-related deaths were recorded in the Abay Region. Following the end of the active phase of the COVID-19 pandemic, the number of new cases increased by approximately 26%, advanced-stage diagnoses by 22%, and mortality by 5%. The standardized cancer incidence rate rose from 208.9 to 263.8 per 100,000 population. The share of early-stage detection increased from 20.7% to 29.6%. However, differences in early detection and mortality between pre- and post-pandemic periods did not reach statistical significance. These results underscore the need for continued cancer monitoring and more in-depth research. Conclusions. The COVID-19 pandemic led to a rise in cancer incidence and a moderate increase in mortality in the Abay Region. An improvement in early detection suggests partial recovery of screening services. The findings highlight the need to strengthen oncology system resilience in times of crisis. Введение. Злокачественные новообразования остаются одной из ведущих причин смертности в мире, при этом ранняя диагностика играет решающую роль в прогнозе заболевания. Пандемия COVID-19 нарушила работу онкологической службы, снизив выявляемость рака и увеличив долю поздних стадий. Особенно уязвимыми оказались регионы с историческим экологическим бременем, такие как Абайская область Казахстана. Учитывая недостаток региональных данных в Центральной Азии, данное исследование направлено на оценку изменений в структуре, выявляемости и смертности от онкологических заболеваний в Абайской области в 2020–2024 годах под влиянием пандемии. Материалы и методы. Анализ онкологических данных в Абайской области за 2020–2024 годы включал оценку заболеваемости, стадии выявления и смертности от рака на основе официальной статистики. Данные были структурированы в формате long table и обработаны с использованием Python (pandas, matplotlib, scipy.stats). Изучалась динамика показателей по годам, сравнение допандемического и постпандемического периодов, а также доли ранних и поздних стадий выявления. Для оценки различий применялся t-критерий Стьюдента при уровне значимости p < 0,05. Результаты. С 2020 по 2024 год в Абайской области зарегистрировано 7 732 новых случая злокачественных новообразований и 3 090 случаев смерти от онкологических заболеваний. После активной фазы пандемии COVID-19 наблюдалось увеличение числа новых случаев примерно на 26%, числа запущенных форм — на 22%, а уровня смертности — на 5%. Стандартизованный показатель заболеваемости злокачественными опухолями увеличился с 208,9 до 263,8 на 100 000 населения. Доля выявления на ранних стадиях выросла с 20,7% до 29,6%, однако различия в раннем выявлении и уровне смертности между допандемическим и постпандемическим периодами не достигли статистической значимости. Эти результаты подчеркивают необходимость дальнейшего мониторинга онкологических показателей и проведения углублённых исследований. Выводы. Пандемия COVID-19 вызвала рост заболеваемости раком в Абайской области и умеренное увеличение смертности. Отмечено улучшение раннего выявления, что отражает частичное восстановление скрининга. Результаты подчеркивают необходимость укрепления онкологической службы для устойчивости в условиях кризисов. Кіріспе. Қатерлі ісіктер әлем бойынша өлім-жітімнің негізгі себептерінің бірі болып қала береді, ал аурудың болжамына ерте диагностика маңызды әсер етеді. COVID-19 пандемиясы онкологиялық қызметтердің жұмыс істеу жүйесін бұзып, қатерлі ісіктерді ерте анықтау деңгейінің төмендеуіне және аурудың кеш сатыларында анықталу жиілігінің артуына алып келді. Тарихи экологиялық жүктемесі бар өңірлер, соның ішінде Қазақстанның Абай облысы, бұл тұрғыда ерекше осалдық танытты. Орталық Азияда өңірлік деректердің шектеулі болуын ескере отырып, осы зерттеу COVID-19 пандемиясының әсерінен 2020–2024 жылдар аралығында Абай облысындағы қатерлі ісік құрылымы, анықталу көрсеткіштері және өлім-жітімінің өзгерістерін бағалауға бағытталған. Материалдар мен Әдістер. Абай облысында 2020–2024 жылдар аралығындағы онкологиялық деректерді талдау қатерлі ісік аурушаңдығының, анықталу сатыларының және өлім-жітім көрсеткіштерінің ресми статистика негізінде бағалануын қамтыды. Деректер long table форматында құрылып, Python бағдарламалау тілі (pandas, matplotlib, scipy.stats кітапханалары) арқылы өңделді. Көрсеткіштердің жылдар бойынша динамикасы, пандемияға дейінгі және пандемиядан кейінгі кезеңдердегі айырмашылықтар, сондай-ақ қатерлі ісіктің ерте және кеш сатыларда анықталу үлесі зерттелді. Айырмашылықтарды бағалау үшін Стьюденттің t-критерийі қолданылды, маңыздылық деңгейі p < 0,05 ретінде белгіленді. Нәтижелер. COVID-19 пандемиясы Абай облысында қатерлі ісік аурушаңдығының өсуіне және өлім-жітімнің біршама артуына алып келді. Ерте анықтау көрсеткіштерінің жақсарғаны байқалды, бұл скринингтік бағдарламалардың ішінара қалпына келуін көрсетеді. Алынған нәтижелер дағдарыс жағдайларында тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін онкологиялық қызметті нығайтудың маңыздылығын айқындайды. Қорытынды. COVID-19 пандемиясы Абай облысында қатерлі ісік аурушаңдығының өсуіне және өлім-жітімнің шамалы артуына себеп болды. Ерте анықтау көрсеткіштерінің жақсарғаны байқалды, бұл скринингтік бағдарламалардың ішінара қалпына келгенін көрсетеді. Зерттеу нәтижелері дағдарыс жағдайларында тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін онкологиялық қызметті күшейту қажеттілігін айқындайды.