Аңдатпа
Кіріспе. Төтенше жағдайлардан болатын өлім-жітім алдын алуға болатын шығындардың маңызды көзі болып қала береді және аймақтар арасында айқын айырмашылық байқалады. Аумағы үлкен елдерде мұндай әркелкілік ұзақ мерзімді үрдістер мен қысқа мерзімді күйзелістердің нәтижесі болуы мүмкін, алайда Қазақстан үшін ресми панельдік зерттеулер әлі де сирек жүргізілген. Мақсаты. Зерттеудің мақсаты – Қазақстанның әкімшілік-аумақтық бірліктерінде 2013–2023 жылдар аралығында төтенше жағдайлардан болатын өлім-жітімнің уақыттық динамикасын және жеке тәуекелін талдау, аталған көрсеткіштер бойынша өңіраралық теңсіздікті сандық тұрғыдан бағалау, сондай-ақ тұрақты әсерлері бар панельдік регрессияны пайдалану арқылы ұзақмерзімді үрдістер мен қысқамерзімді ауытқуларды айқындау. Материалдар мен әдістер. 2013–2023 жылдары Қазақстанның барлық әкімшілік бірліктерін қамтыған ретроспективті экологиялық панельдік зерттеу жүргізілді. 2022 жылғы реформа нәтижесінде құрылған Абай, Жетісу және Ұлытау облыстары да енгізілді. Төтенше жағдайлардан болған өлім-жітім және халық саны жөніндегі жыл сайынғы деректер негізінде әр адамға шаққандағы тәуекел (10 000 тұрғынға) есептелді. Аймақаралық теңсіздік дисперсия, вариация коэффициенті, алғашқы үш өңірдің үлесі, Херфиндал–Хиршман индексі, Джини және Тейл T индекстері арқылы бағаланды. Динамика аймақтарға бекітілген әсерлері бар регрессия модельдерімен талданды, бұл ұзақ мерзімді үрдістерді қысқа мерзімді ауытқулардан ажыратуға мүмкіндік берді. Нәтижелер. 2013–2019 жылдары өлім-жітім де, тәуекел де тұрақты төмендеді (−6,3 жағдай/жыл; −0,07 тәуекел бірлігі/жыл). 2020 жылы күрт өсу байқалды (+126 жағдай; +1,14 тәуекел бірлігі), кейін 2021–2023 жылдары біршама төмендеді, бірақ пандемияға дейінгі деңгейге оралмады. Аймақаралық теңсіздік 2020 жылы шарықтау шегіне жетті (өлім-жітім бойынша Джини индексі = 0,459; Тейл T = 0,356; HHI = 0,112), бұл жүйелік шамадан тыс жүктемені де, тәуекелдің аумақтық шоғырлануын да көрсетті. 2023 жылға қарай теңсіздік төмендеді, бірақ онжылдықтың басындағы деңгейден жоғары болып қалды. Мегаполистерде қысқа мерзімді шыңдар мен жылдам қалпына келу байқалды, ал кейбір облыстарда жергілікті экстремумдар және баяу төмендеу тіркелді. Қорытынды. Қазақстанда 2013–2019 жылдары төтенше жағдайлардан болатын өлім-жітім төмендеді, алайда 2020 жылы айтарлықтай өсу тіркеліп, 2023 жылға дейін толық қалыпқа келмеді. Бұл күйзеліс аймақаралық теңсіздікті күшейтіп, өлім-жітімді шектеулі аумақтарға шоғырландырды. Азаматтық қорғауды жоспарлау ұзақ мерзімді алдын алу шараларын жергілікті деңгейдегі шұғыл әрекет ету мүмкіндіктерімен ұштастыруды талап етеді. Введение. Смертность от чрезвычайных ситуаций (ЧС) остаётся значимым источником предотвратимых потерь, сопровождаясь выраженной межрегиональной вариабельностью. В больших странах такая неоднородность может формироваться как долгосрочными тенденциями, так и краткосрочными шоками, однако для Казахстана формальные панельные исследования до сих пор почти не проводились. Цель. Анализ временной динамики смертности от ЧС и индивидуального риска в административных единицах Казахстана за 2013–2023 годы, количественно оценить межрегиональное неравенство и выявить долгосрочные тенденции и краткосрочные колебания с помощью панельной регрессии с фиксированными эффектами. Материалы и методы. Проведено ретроспективное экологическое панельное исследование, охватившее все регионы Казахстана, включая вновь образованные Абайскую, Жетысускую и Улытаускую области после реформы 2022 г. Использованы ежегодные данные о смертности от ЧС и численности населения, на основе которых рассчитаны риски (на 10 000 жителей). Межрегиональное неравенство оценивалось по дисперсии, коэффициенту вариации, доле трёх ведущих регионов, индексам Херфиндаля–Хиршмана, Джини и Тейла T. Динамика изучалась регрессиями с фиксированными эффектами регионов. Результаты. В 2013–2019 гг. наблюдалось стабильное снижение смертности и риска (−6,3 случая и −0,07 единицы риска в год). В 2020 г. произошёл резкий рост (+126 случаев; +1,14 единицы), за которым последовало частичное снижение в 2021–2023 гг., однако показатели не достигли допандемического уровня. Межрегиональное неравенство достигло максимума в 2020 г. (индекс Джини=0,459; Тейла T=0,356; HHI=0,112), отражая системную перегрузку и пространственную концентрацию риска. К 2023 г. неравенство уменьшилось, но оставалось выше уровня начала десятилетия. В мегаполисах фиксировались краткосрочные пики с быстрым восстановлением, тогда как в ряде областей – локальные экстремумы и более медленный спад. Заключение. В Казахстане 2013–2019 гг. характеризовались снижением смертности от ЧС, после чего в 2020 г. произошёл крупный всплеск, а к 2023 г. восстановление оказалось неполным. Шок усилил межрегиональные диспропорции, сосредоточив смертность в ограниченных территориях. Планирование гражданской защиты должно интегрировать долгосрочные превентивные меры с локальными механизмами реагирования на всплески. Introduction. Mortality from emergencies remains a significant source of preventable losses with marked interregional variability. In large countries, such heterogeneity may result from both long-term trends and short-term shocks; however; in Kazakhstan, formal panel studies have rarely been conducted. Aim. To analyze the temporal dynamics of mortality from emergencies and individual risk across the administrative units of Kazakhstan during 2013–2023, quantify interregional inequality, and identify long-term trends and short-term fluctuations using fixed-effects panel regression. Materials and Methods. A retrospective ecological panel study was conducted, covering all regions of Kazakhstan, including the newly established Abai, Zhetysu, and Ulytau regions formed after the 2022 reform. Annual data on mortality from emergencies and population size were used to calculate risks (per 10,000 population). Inequality was assessed using variance, coefficient of variation, the share of the top three regions, and the Herfindahl–Hirschman, Gini, and Theil T indices. Dynamics were analyzed with region-level fixed-effects regressions. Results. Between 2013 and 2019, mortality and risk steadily declined (−6.3 cases and −0.07 risk units per year). In 2020, a sharp increase was recorded (+126 cases; +1.14 risk units), followed by partial reduction in 2021–2023; however, indicators did not return to the pre-pandemic level. Interregional inequality peaked in 2020 (Gini index=0.459; Theil T=0.356; HHI=0.112), reflecting systemic overload and spatial concentration of risk. By 2023, inequality decreased but remained above early-decade levels. Metropolitan areas experienced short-term peaks with rapid recovery, while several regions showed local extremes and slower decline. Conclusion. In Kazakhstan, 2013–2019 were marked by decreasing emergency mortality, followed by a surge in 2020 and incomplete recovery by 2023. This shock intensified interregional disparities, concentrating mortality in limited areas. Civil protection planning should integrate long-term prevention with local mechanisms for rapid response.