Аңдатпа
This review aims to synthesize current knowledge on genetic determinants of radiosensitivity, emphasizing findings from candidate gene studies and genome-wide association studies (GWAS), and discuss their clinical implications. Methods: We conducted a literature-based analysis of genetic polymorphisms associated with radiation-related outcomes, focusing on genes involved in DNA repair, cell cycle regulation, oxidative stress response, and tissue remodeling. Results: Variants in genes such as XRCC1, XRCC3, TP53, TGFβ1, and SOD2 have been linked to increased radiosensitivity and risk of adverse outcomes following radiation exposure. GWAS have identified novel loci (TANC1, RAD51L1, KIF26B) associated with normal tissue toxicity and secondary malignancies. While promising, most findings require further validation in diverse populations and clinical settings. Conclusion: Understanding genetic susceptibility to radiation is essential for advancing personalized radiotherapy and improving public health strategies. Future research should prioritize multi-locus models, functional validation, and the ethical integration of genetic data into clinical and occupational contexts. Цель данного обзора — обобщить современные данные о генетических детерминантах радиочувствительности, с акцентом на исследования генов-кандидатов и геномные ассоциативные исследования (GWAS), а также рассмотреть их клиническое значение. Методы: Проведен анализ литературных источников, описывающих генетические полиморфизмы, ассоциированные с последствиями воздействия радиации. Основное внимание уделено генам, участвующим в репарации ДНК, регуляции клеточного цикла, ответе на окислительный стресс и ремоделировании тканей. Результаты: Полиморфизмы в таких генах, как XRCC1, XRCC3, TP53, TGFβ1 и SOD2, связаны с повышенной радиочувствительностью и риском неблагоприятных эффектов после облучения. GWAS-исследования выявили новые локусы (TANC1, RAD51L1, KIF26B), ассоциированные с токсичностью нормальных тканей и вторичными опухолями. Несмотря на перспективность, большинство находок требуют дальнейшей валидации в различных популяциях и клинических условиях. Заключение: Понимание генетической предрасположенности к радиации имеет ключевое значение для развития персонализированной радиотерапии и улучшения стратегий общественного здравоохранения. Будущие исследования должны быть сосредоточены на мультигенных моделях, функциональной валидации и этичной интеграции генетических данных в клиническую и профессиональную практику. Бұл шолудың мақсаты — радиосезімталдықтың генетикалық детерминанттары туралы қазіргі білімді жинақтау, кандидат гендерге және геном бойынша ассоциациялық зерттеулерге (GWAS) негізделген нәтижелерге назар аудару, сондай-ақ олардың клиникалық маңызын талқылау. Әдістер: Сәулеленудің әсерінен туындайтын салдарлармен байланысы бар генетикалық полиморфизмдерді сипаттайтын әдебиеттерге талдау жүргізілді. Негізгі назар ДНҚ қалпына келтіру, жасушалық циклді реттеу, тотығу стрессіне жауап және тіндердің қайта құрылуы процестеріне қатысатын гендерге аударылды. Нәтижелер: XRCC1, XRCC3, TP53, TGFβ1 және SOD2сияқты гендердегі полиморфизмдер сәулеге жоғары сезімталдықпен және жағымсыз әсерлердің жоғары қаупімен байланысты. GWAS зерттеулері TANC1, RAD51L1, KIF26B сияқты жаңа локустарды анықтады, олар қалыпты тіндердің уыттылығымен және екінші реттік қатерлі ісіктермен байланысты. Дегенмен, бұл нәтижелердің көпшілігін әртүрлі популяциялар мен клиникалық жағдайларда қосымша растау қажет. Қорытынды: Сәулеге генетикалық бейімділікті түсіну — жекелендірілген радиотерапияны дамыту және қоғамдық денсаулықты қорғау стратегияларын жетілдіру үшін өте маңызды. Алдағы зерттеулер көпгендік модельдерге, функционалдық растауға және генетикалық ақпаратты клиникалық және кәсіптік практикаға этикалық енгізуге басымдық беруі тиіс.