Аңдатпа
Introduction. Cognitive development in children and adolescents is increasingly recognized as sensitive to nutritional status, especially during critical periods of brain maturation. While numerous randomized controlled trials (RCTs) and cohort studies have examined the effect of micronutrients on cognitive performance, their findings remain inconsistent due to heterogeneity in populations, intervention types, baseline deficiencies, and assessment tools. Aim. This meta-analysis aims to synthesize current evidence on the cognitive impact of nutritional interventions in school-aged populations. Methods. A systematic search was conducted across PubMed, Cochrane Library, Embase, Scopus, and Google Scholar from 2007 to 2024, using PRISMA 2020 guidelines. Eligible studies included RCTs and prospective cohorts targeting children up to 18 years, evaluating the effects of dietary supplementation, fortified foods, or modified diets on validated cognitive outcomes. The Risk of Bias was assessed using the ROB-2 tool. Meta-analysis was performed using a random-effects model (DerSimonian–Laird) to calculate pooled standardized mean differences (SMDs) and 95% confidence intervals (CIs). Subgroup and sensitivity analyses were conducted; publication bias was examined using funnel plots and Egger’s test. Results. Sixteen studies (13 RCTs, 3 cohort/combined designs) were included in the final analysis. Interventions ranged from single-nutrient supplementation (e.g., vitamin D, omega-3) to multi-micronutrient formulas. Cognitive outcomes included memory, executive function, attention, and processing speed. The pooled effect was statistically significant (SMD = 0.34; 95% CI: 0.18–0.50; p < 0.001), with moderate heterogeneity (I² = 52.7%). Subgroup analysis revealed stronger effects in children with ADHD/ASD (SMD = 0.48), in younger schoolchildren (SMD = 0.36), and in low-nutrition regions (SMD = 0.41). Most included studies (n = 10) showed low risk of bias; three had high risk due to unclear randomization or outcome assessment. Conclusion. Nutritional interventions show a modest but consistent benefit on cognitive functioning of children of preschool and school age, especially among vulnerable subgroups. Results highlight the relevance of targeted strategies and combined interventions (e.g., with behavioral therapy) to optimize cognitive outcomes. However, variability in study design and the limited duration of interventions indicate a need for long-term, context-sensitive research. Кіріспе. Балалар мен жасөспірімдердегі когнитивтік даму, әсіресе мидың дамуының сыни кезеңдерінде, тамақтану мәртебесіне сезімтал процесс ретінде жиі қарастырылады. Микронутриенттердің когнитивтік қызметке әсерін зерттеген көптеген рандомизацияланған бақыланатын зерттеулер (РБЗ) мен когорталық зерттеулерге қарамастан, олардың нәтижелері популяциялар, интервенция түрлері, бастапқы жетіспеушілік деңгейі және бағалау құралдарының айырмашылығына байланысты қарама-қайшы болып қалуда. Мақсаты. Бұл мета-талдау қазіргі ғылыми деректерді жалпылау арқылы нутритивтікинтервенциялардың мектеп жасындағы популяцияда когнитивтік функцияға әсерін бағалауға бағытталған. Әдістері. PubMed, Cochrane Library, Embase, Scopus және Google Scholar дерекқорларында 2007 жылдан 2024 жылға дейін PRISMA 2020 ұсынымдарына сәйкес жүйелі іздеу жүргізілді. Зерттеуге 18 жасқа дейінгі балаларға бағытталған, тағамдық қоспалар, байытылған өнімдер немесе модификацияланған диеталардың когнитивтік көрсеткіштерге әсерін бағалаған РБЗ мен проспективті когорталық зерттеулер енгізілді. Жүйелі қателік қаупі ROB-2 құралымен бағаланды. Мета-талдау үшін DerSimonian–Laird әдісімен кездейсоқ әсерлер моделі қолданылды, стандартталған орташа айырмашылықтар (SMD) және 95% сенімділік интервалдары (CI) есептелді. Подтоптық және сезімталдық талдау жүргізілді; жарияланымдық бейтараптық шұңқыр диаграммалар мен Эггер тесті арқылы бағаланды. Нәтижелері.Қорытынды талдауға он алты зерттеу (13 РБЗ, 3 когорталық/аралас дизайн) енгізілді. Интервенциялар бір микронутриентті (мысалы, D дәрумені, омега-3) қоспалардан бастап көпкомпонентті формулаларға дейін әртүрлі болды. Когнитивтік нәтижелер жады, атқарушы функциялар, назар аудару және ақпаратты өңдеу жылдамдығын қамтыды. Жалпы әсер статистикалық тұрғыдан мәнді болды (SMD = 0.34; 95% CI: 0.18–0.50; p < 0.001), орташа гетерогенділікпен (I² = 52.7%). Топ аралық талдау зейін тапшылығы және гиперактивтілік синдромы/аутисттік спектр бұзылысы бар балаларда (SMD = 0.48), бастауыш сынып оқушыларында (SMD = 0.36), сондай-ақ тамақтану тапшылығы бар аймақтарда (SMD = 0.41) әсерлердің күштірек екенін көрсетті. Қатысқан зерттеулердің басым бөлігі (n = 10) жүйелі қателік қаупінің төмен деңгейін көрсетті; үш зерттеу – рандомизация немесе нәтижелерді бағалау айқын еместігіне байланысты жоғары тәуекелге ие болды. Введение.Когнитивное развитие у детей и подростков всё чаще рассматривается как чувствительное к статусу питания, особенно в критические периоды созревания мозга. Хотя многочисленные рандомизированные контролируемые исследования (РКИ) и когортные исследования изучали влияние микронутриентов на когнитивную функцию, их результаты остаются противоречивыми из-за гетерогенности популяций, типов вмешательств, исходного уровня дефицитов и используемых инструментов оценки. Цель.Настоящий мета-анализ направлен на обобщение современных данных о влиянии нутритивных вмешательств на когнитивную функцию в популяции школьного возраста. Методы. Был проведён систематический поиск в базах данных PubMed, Cochrane Library, Embase, Scopus и Google Scholar за период с 2007 по 2024 год в соответствии с рекомендациями PRISMA 2020. Включались РКИ и проспективные когортные исследования, направленные на детей до 18 лет, оценивавшие влияние пищевых добавок, обогащённых продуктов или модифицированных диет на валидизированные когнитивные показатели. Риск систематической ошибки оценивался с помощью инструмента ROB-2. Для мета-анализа использовалась модель случайных эффектов (DerSimonian–Laird) для расчёта объединённых стандартизированных средних разностей (SMD) и 95% доверительных интервалов (CI). Были проведены подгрупповой и чувствительный анализы; публикационная предвзятость оценивалась с помощью воронкообразных диаграмм и теста Эггера. Результаты. В окончательный анализ включены шестнадцать исследований (13 РКИ, 3 когортных/смешанных дизайна). Интервенции варьировали от добавок одного микронутриента (например, витамина D, омега-3) до многокомпонентных формул. Когнитивные исходы включали память, исполнительные функции, внимание и скорость обработки информации. Сводный эффект оказался статистически значимым (SMD = 0.34; 95% CI: 0.18–0.50; p < 0.001), при умеренной гетерогенности (I² = 52.7%). Подгрупповой анализ выявил более выраженные эффекты у детей с СДВГ/РАС (SMD = 0.48), у младших школьников (SMD = 0.36), а также в регионах с дефицитом питания (SMD = 0.41). Большинство включённых исследований (n = 10) имели низкий риск систематической ошибки; три исследования — высокий риск из-за неясной рандомизации или оценки результатов. Заключение. Нутритивные вмешательства оказывают умеренно выраженное, но стабильное положительное влияние на когнитивные функции у детей дошкольного и школьного возраста, особенно в уязвимых подгруппах. Полученные данные подчёркивают важность таргетированных стратегий и комбинированных подходов (например, с поведенческой терапией) для оптимизации когнитивных исходов. Однако вариативность в дизайне исследований и ограниченная продолжительность вмешательств указывают на необходимость долгосрочных и контекстно чувствительных исследований.