МАТЕМАТИКА ТАРИХЫНДАҒЫ АҚИҚАТТАРДЫ ЖӘНЕ ФАРАБИ МҰРАСЫНИГІЛІКТЕНДІРУ МӘСЕЛЕСІ

2025

Жабық қол жеткізу Метадеректер (CSL-JSON)
DOI 10.51889/2959-5894.2025.89.1.011
Деректер сенімділігі 70 орташа
Бұл баға қалай есептеледі

Ол жазбаның өзінің тексерілетін белгілерінен құралады: мақаланың DOI-і бар ма, оның деректерін қанша тәуелсіз дереккөз растады, міндетті өрістер толтырылған ба және соңғы растау қаншалықты жаңа. Дереккөздер арасындағы алшақтық пен идентификатордың болмауы бағаны төмендетеді. 80-нен бастап мән жазбаның қосымша тексерусіз жарияланғанын, 60-тан 79-ға дейін — оның сенімділігі төмен күйде жарияланғанын және қолмен тексеру ұсынылатынын білдіреді. Редактор қолмен тексерген жазбаны қайта есептеу 90-нан төмен түсірмейді. Бұл — мақаланың өзіне емес, ол туралы деректерімізге берілген баға.

Аңдатпа

Қазіргіұлт мектептерінде математика және оның тарихы жайында сөз қозғағанда ұстаздар кеңестік дәуірде жазылған әдебиеттерді қолдануда. Ол әдебиеттерде алғашқы математикалық деректер Бабылдықтар мен Мысырлықтардан жеткенін мойындай отырып, математикалық ғылымның қалыптасуынежелгі гректерге іштарта, ал бабыл-мысырлықтарды сырттата жазған. Мысырлықтарды жаулап алған гректіктер бабылдықтармен салыстырғанда мысырлықтарға іштарта сипаттаған. Математикалық іліми өнер туралы деректер бір ұлттық тілде өрнектелгенімен, сол ұлтты қоршаған көрші қоныстас ежелгі ұлттарға ортақ рухани байлық екені белгілі. Гректік әдебиеттерде бабылдық және мысырлық елдермен қоныстас ұлттар мен гректік емес ұлттардың даналары аталмайды. Бодандық елдердің дүниеауи және рухани байлықтары таза гректік дүниеге айналдырыла суреттелген. Дәл осы жағдай кейінгі орта ғасырлық исламдық кезең тарихында да орын алған. Дамыған арабтық өркениеттіңматематикалық ғылыми байлығы өліп қалған латын тілінде еуропалық дүниеге ауысқан. Бұл –руханияттылық кеңістіктегікалониялық тәсіл. Мақала математиканың дамуындағы аталған тарихи қиянаттардан тарихи ақиқаттарға шынайылықпен қарауға арналған. Тұрандық ортаазиялық елдердің ежелгі математиканың қалыптасуына қатыстығы пайымдалған. Осы бағытта ұлт мақтанышы Әл-Фарабидің математикалық мұрасының жалпы математика тарихындағы алатын орнына лайықты ой бөлінген. Қорытынды бөлігінде Фараби мұраларын ұлттық мектептер оқулығына түгел енгізу мәселесі мен тарихи ақиқаттарды игіліктендіру шаралары көтерілген.Мақала мектеп ұстаздарына, физика-математикалық мамандар мен студенттерге арналған және мектеп оқушыларына да пайдалы болмақ деп есептейміз.