Аңдатпа
ҚДСЖМ» Қазақстандық медицина университеті, Алматы, Қазақстан 2 «С.Д.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті» КЕАҚ, Алматы, Қазақстан 3 «әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті» КЕАҚ, Алматы, Қазақстан 4 «Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті» КЕАҚ, Ақтөбе, Қазақстан Түйін: Кіріспе.Кибербуллинг дәстүрлі буллинг түрлерінен тұрақтылығымен, жасырын және кең аудиториясымен ерекшеленеді, бұл жас ұрпақтың психикалық денсаулығына үлкен қауіп төндіреді.Зерттеудің өзектілігі оқушылар арасында кибербуллингтің таралуының тез өсуіне және оның психикалық денсаулыққа, оқу үлгеріміне және әлеуметтік бейімделуіне зиянды әсеріне байланысты.Депрессия, мазасыздық, өзін-өзі бағалаудың төмендеуі және тіпті суицидтік ойлар сияқты кибербуллингтің жағымсыз әсерлері зерттеушілердің назарын аударуды және алдыналу мен араласудың тиімді шараларын әзірлеуді қажет етеді.Шолудың мақсаты.Негізгі қауіп факторларын, әсер ету механизмдерін және ықтимал араласу стратегияларын анықтау арқылы кибербуллингтің оқушылардың психикалық әл-ауқатына әсері туралы бар ғылыми деректерді жүйелеу және талдау.Материалдары мен әдістері.Зерттеу Scopus, Web of Science, PubMed, Cochrane және Google Scholar дерекқорларында жарияланған ғылыми әдебиеттерді талдау арқылы жүргізілді.Шолу соңғы зерттеулер мен заманауи тәжірибелерді қамтуды қамтамасыз ету үшін 2018-2024 жылдар аралығында жарияланған мақалалармен қарастырылды.Нәтижелері.Деректерді талдау кибербуллинг тәжірибесі мен ауыр психикалық бұзылулардың даму қаупінің жоғарылауы арасындағы статистикалық маңызды байланысты көрсетті.Кибербуллингке тап болған қатысушылар ұйқысыздық, тәбеттің төмендеуі және зейіннің төмендеуі сияқты белгілерді көрсетті.Кибербуллингтің теріс әсерінің күші оқушылардың жеке ерекшеліктеріне байланысты өзгеретінін атап өту маңызды: өзін-өзі бағалаудың төмендігі, отбасындағы мәселелер немесе әлеуметтік қолдаудың болмауы психикалық бұзылулардың даму қаупін арттырды, керісінше отбасылық байланыстар мен құрдастарының қолдауы қорғаныс рөлін атқарды.Қорытынды.Әдебиеттерге шолу кибербуллингтің оқушылардың психикалық әл-ауқатына айтарлықтай әсерін көрсетеді.Әлеуметтік желідегі кеңістігіндегі агрессияның үнемі әсер етуі депрессияның дамуына, мазасыздыққа, өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне және суицидтік ойлардың пайда болуына әкеледі.Кибербуллингтің құрбаны болған балалар мен жасөспірімдер оқшаулану, жалғыздық және дәрменсіздік сезімдерін сезінеді, бұл олардың оқу үлгерімі мен әлеуметтік қатынастарына теріс әсер етеді.Осы мәселеге бағытталған зерттеулердің көбеюіне қарамастан, кибербуллингтің ұзақ мерзімді әсерін зерттеу және алдын алу мен араласудың тиімді стратегияларын әзірлеу үшін қосымша зерттеулер қажет.Оқушылардың медиа сауаттылығын арттыруға, желіде қауіпсіз мінез-құлық дағдыларын дамытуға және білім беру мекемелерінде қолдау ортасын құруға бағытталған бағдарламаларды әзірлеуге ерекше назар аудару қажет.Тек кешенді тәсіл кибербуллингтің жас ұрпақтың психикалық денсаулығына теріс әсеріне тиімді қарсы тұруға мүмкіндік береді.Түйінді сөздер: кибербуллинг, әлеуметтік медиа, агрессивті мінез-құлық, психологиялық аспектілер, алдын алу бағдарламалары.ВЛИЯНИЕ КИБЕРБУЛЛИНГА НА ПСИХИЧЕСКОЕ БЛАГОПОЛУЧИЕ УЧАЩИХСЯ (ОБЗОР ЛИТЕРАТУРЫ) А.М.Оразбай 1 , А.Н.Нурбакыт 1,2 , М.Н.Жакупова 2 , А.А.Айтманбетова 2 , А.Е.Уалиева 3 , Ж.А.Кожекенова 2 , Л.С.Ермуханова 4 , А.Н.Жумадуллаева 1 1 Казахстанский медицинский университет «ВШОЗ», Алматы, Казахстан 2 НАО «Казахский Национальный медицинский университет имени С. Д. Асфендиярова», Алматы, Казахстан 3 НАО «Казахский Национальный университет имени аль-Фараби», Алматы, Казахстан 4 «Западно Казахстанский медицинский университет имени Марата Оспанова», Ақтөбе, Казахстан Резюме: Введение.Кибербуллинг отличается от традиционных видов буллинга своей стабильностью, скрытностью и широкой аудиторией, что представляет серьезную угрозу для психического здоровья молодого поколения.Актуальность исследования обусловлена быстрым ростом распространения кибербуллинга среди учащихся и его пагубным влиянием на психическое здоровье, успеваемость и социальную адаптацию.Негативные последствия кибербуллинга, такие как депрессия, беспокойство, низкая самооценка и даже суицидальные мысли, требуют внимания исследователей и разработки эффективных мер профилактики и вмешательства.Цель обзора.Систематизация и анализ существующих научных данных о влиянии кибербуллинга на психическое благополучие учащихся путем выявления основных факторов риска, механизмов воздействия и возможных стратегий вмешательства.Материалы и методы.Исследование проводилось путем анализа научной литературы, опубликованной в базах данных Scopus, Web of Science, PubMed, Cochrane и Google Scholar.Поиск был ограничен статьями, в период с 2018 по 2024 год, чтобы обеспечить включение последних исследований и современной практики.Результаты.Анализ данных показал статистически значимую связь между кибербуллингом и повышенным риском развития серьезных психических расстройств.Участники, столкнувшиеся с кибербуллингом, проявляли такие симптомы, как бессонница, потеря аппетита и снижение концентрации внимания.Важно отметить, что сила негативного воздействия кибербуллинга варьируется в зависимости от индивидуальных особенностей учащихся: низкая самооценка, проблемы в семье или отсутствие социальной поддержки увеличивали риск развития психических расстройств, напротив, семейные узы и поддержка со стороны сверстников играли защитную роль.Выводы.Обзор литературы показывает серьезное негативное воздействие кибербуллинга на психическое здоровье школьников.Постоянная онлайн-агрессия провоцирует депрессию, тревожность, низкую самооценку и даже суицидальные мысли.Жертвы кибербуллинга страдают от чувства изоляции, одиночества и безнадёжности, что отрицательно отражается на учёбе и общественной жизни.Несмотря на рост исследований в этой области, необходимы дальнейшие работы для оценки долгосрочных последствий кибербуллинга и разработки действенных профилактических мер и методов вмешательства.Особо важное значение имеют программы, направленные на повышение цифровой грамотности, формирование безопасного поведения в сети и создание благоприятной атмосферы в школах.Только комплексный подход позволит эффективно бороться с пагубным влиянием кибербуллинга на психику подростков.